We gingen in gesprek met Grak (pseudoniem), een anarchistische antimilitarist die na twee jaar vrijwillige legerdienst wegvluchtte uit Oekraïne. De Schumanwijk in hartje Europa fungeerde als decor voor een openhartige, maar scary babbel.

• Je omschrijft jezelf als pacifist, anarchist,  antimilitarist, én ex-soldaat. Hoe leven deze  ogenschijnlijke tegenstrijdigheden binnen één persoon?

In het dagelijks leven beschouw ik mezelf als pacifist. Op politiek vlak ben ik overtuigd anarchist. Simplistisch voorgesteld zit het verschil in de rechtvaardiging van geweld. Pacifisme is een uitgesproken geweldloze strekking, terwijl anarchisme gewapende zelfverdediging valideert.

• Wat betekent anarchisme voor jou, en hoe belichaam je dat zelf?
Mijn parcours als anarchist is onlosmakelijk verbonden met de plek waar ik opgroeide. Want in Oekraïne bestaat een grote pro-anarchistische sociale consensus. Er heerst cynisme tegenover macht, en macht in vraag stellen wordt bijna beschouwd als vanzelfsprekend. Een van de kernvragen luidt: Waarom verliest nagenoeg elke machthebbende persoon zich na verloop van tijd in corruptie en autocratie? Er wordt vaak met de vinger gewezen naar het kapitalistische systeem, maar een van de bruutste periodes uit onze geschiedenis viel onder een heel ander systeem, dat van de USSR. Oekraïners kijken op dat vlak ietwat met een cynische bril naar blinde machtspolitiek.

Van hieruit groeide mijn overtuiging in een anarchistische samenleving als mogelijk alternatief. Een gemeenschap zonder macht of hiërarchische structuren. Voor en door het volk. Een strekking die, als je naar de Oekraïense geschiedenis kijkt, al snel tot bij een figuur als Machno brengt. Iemand die, ondanks alle pogingen om hem in diskrediet te brengen, heel populair blijft. Hij wordt door velen gezien als een soort Robin Hood-figuur.

• Verklaart die rechtvaardiging van zelfverdediging je beslissing om de wapens op te nemen tegen Rusland?
Toen de grootschalige Russische invasie in 2022 startte, bestonden er verschillende mogelijkheden om het verzet te steunen. Voor mij persoonlijk was mezelf aansluiten bij het gewapende verzet het meest zinvol. De Oranjerevolutie en Euromaidan in 2014 waren de eerste onderhuidse signalen voor een groter conflict. Ik had dus voldoende tijd om na te denken over welke rol ik zou innemen als het zo ver was. Nog liever organiseerde ik meteen een eenheid van gelijkgestemde, linkse activisten of anarchisten, maar door de chaotische beginfase kon ik weinig mensen bereiken. Door de tijdsdruk en de hoge nood was het de snelste optie om mij meteen bij een reguliere legereenheid aan te melden. Maar mijn legerdienst was niet enkel een zaak van gewapend verzet. Ik zag het ook als een onderzoek naar wat er leeft binnen een militaire structuur. En misschien kon ik op deze manier wel anarchistische ideeën verspreiden onder niet-gepolitiseerde mensen.

• Wat brengt zo’n anarchistisch onderzoek allemaal naar boven?
De dynamiek tussen soldaten was een interessant aspect. Hier zag je de democratische idealen heropleven. Wanneer je een gemeenschappelijke dreiging het hoofd biedt (niet alleen van het vijandelijke leger, maar ook van eigen autoriteiten), ontstaat er een unieke vorm van solidariteit. Mensen vanuit uiteenlopende achtergronden kwamen samen waardoor etnische, klasse- of politieke achtergronden vervaagden. Iedereen in de eenheid koos er bewust voor om samen te komen, voor één zaak en elkaar te vertrouwen met elkaars leven. Ik voelde de psychologische impact van een fundamenteel gevoel van respect voor je strijdmakkers.

En het is net die combinatie van wederzijdse afhankelijkheid en vertrouwen die een dynamiek van gelijkwaardigheid ontstaat. Arbeid tussen soldaten wordt zo gelijk mogelijk verdeeld. Net als voedsel en voorraden: hamsteren of privileges waren geen deel van onze samenwerking.

• Anarchisme, en in zeker zin ook een democratie, staan voor een gelijke participatie aan bestuur. Het militaire apparaat staat daar zowat loodrecht tegenover. Hoe vinden die elkaar binnen het leger?
Ik was zelf nooit getuige van een collectieve opstand tegen een officier, maar het gebeurde wel. Wat ik wel kan zeggen is dat we binnen mijn eenheden geen enkele controle hadden over de militaire kant van de zaak. Informatie over waar we gestationeerd werden of welke doelen prioriteit kregen, bleven bewust geclassificeerd voor de gewone soldaat. Daardoor kan je eigenlijk nooit écht inschatten hoe zinloos of noodzakelijk een beslissing is.

Voor andere beslissingen die gingen over het dagelijks leven en het verdelen van taken gelden er andere regels. Je kon bijvoorbeeld zien hoe ervaren soldaten op dat vlak meer informele invloed hadden dan hun sergeant of officier. Dat kwam mede voort door de aversie van gewone soldaten voor macht. Je zag een duidelijke splitsing tussen gewone soldaten en officieren van hogere rang. Er waren nauwelijks kandidaten onder de soldaten om commandant te worden want het verhogen van je rang werd gezien als een verraad ten opzichte van je strijdmakkers.

Een tweede interessante dynamiek die mij opviel was de klassendimensie. Je hebt twee types van officieren. Degenen die via een militaire academie in het leger kwamen, en dus per definitie carrièristen zijn. En hoger opgeleiden zonder militaire academie die via een sneltraject tot luitenantschap kunnen opklimmen. Op deze manier krijgt de machtsdynamiek in het leger ook een proletarische nasmaak. Hogere rangen streven naar prestige en macht, terwijl soldaten dit net actief afzweren. Het was fascinerend om zo een gelijkmakende machtsdynamiek, uitgerekend in het leger, terug te vinden. Hét instituut voor blinde gehoorzaamheid en hiërarchisme.

Een kanttekening daarbij is wel dat dit soort solidariteit vooral aanwezig is bij het strijdende leger en de verdedigende kant. Er is een reële dreiging. Geen tijd dus voor rigide, onzinnige discipline. Bovendien is de overgrote meerderheid van het legerpersoneel vrijwilliger of gemobiliseerd. Eén dag vroeger waren ze nog gewone burger. Hierdoor onstaat een soort “volksleger” dat botst met de oude, carrièristische officierselite, van wie de loyaliteit en motivatie soms cynisch of twijfelachtig aanvoelt.

• Hoe zag je de bredere Oekraïense maatschappij reageren op de oorlog?
Het vermogen van de bredere samenleving om zich zo snel te verenigen en te organiseren, bijna onafhankelijk van de staat, verbaasde mij. Mensen doneerden al wat ze konden: warme kledij, medicatie, voedsel, sigaretten, geld, arbeid enzovoort. Alles werd opgeslagen, berekend, vervoerd en gedeeld, door de vrijwilligers, voor de strijdkrachten.

Maar de Russische propagandamachine nam soms absurde proporties aan. In sommige regio’s dichtbij de frontlinie was de staat in het prille begin van de invasie volledig afwezig. Dat had twee redenen. Ofwel hadden de lokale overheden pro-Russische sympathieën ofwel er was nog geen militaire bescherming waardoor het botweg afwachten was op de onvermijdelijke Russische overname. Ik hoorde over een stad waar de Oekraïense vlaggen van overheidsgebouwen werden gehaald door de autoriteiten. De politie aarzelde, want paradoxaal genoeg was het op sommige plekken een anti-overheidsstandpunt om de Oekraïense staat te steunen. Het waren de burgers die eisten dat de vlaggen opnieuw werden opgehangen. En die vlaggen hangen er tot op de dag van vandaag.

• Een vraag die me bezighoudt: hoe predik je vrede terwijl je een wapen draagt?
Een uniform en een wapen hebben een sterke impact op mensen om je heen. Plots wordt iedereen heel vriendelijk. Het Westen heeft een lange geschiedenis van rauwe onderdrukking van zijn arbeidersklasse. Je hebt de vertegenwoordigers van de macht zoals de politie en het leger die wapens dragen. En ook al is de kans op een confrontatie klein, voel je hun dreigende aanwezigheid. Binnen een georganiseerde staat zijn die machtvertegenwoordigers evengoed gebonden aan regels en wetten. Het wordt echter gevaarlijk wanneer die controle wegvalt. Ik herinner me getuigenissen uit Boetsja, Irpin en andere bezette plaatsen. Dorpen waar de macht werd overgelaten aan de Russische soldaat, met een geweer. Een angstwekkende machtspositie. In deze omstandigheden bestaan er geen rechtbanken, petities, protesten. Dat verklaart voor mij de vijandigheid en brutaliteit van soldaten in bezette gebieden. In zo’n machtsvacuüm kan je niet opboksen zonder zelf naar een wapen te grijpen. In zo een specifiek geval is het een kwestie van een noodzakelijk kwaad.

• Wat is je hoop voor Oekraïne?
Oekraïne wordt steeds herleid tot twee extremiteiten. Enerzijds als Russische provincie, anderzijds als etno-nationalistisch project. We moeten onze toekomst herdenken als een breder project: de zelfbeschikking van het volk. Anarchisten en socialisten laten nu massaal hun antimilitaristische dogma’s los. Tegen de fascistische agressie, vóór onze samenleving. Op deze manier winnen we opnieuw vertrouwen en respect onder elkaar, zij het in een tijdelijke alliantie met de staat.

Wat is de hoop voor jezelf?

Een van mijn anarchistische doelen is om het vertrouwen van gewone mensen in linkse ideeën terug te winnen. Anarchisme heeft eigenlijk geen slechte reputatie en biedt mensen een duidelijk alternatief: een vrije samenleving, zonder een ongelijke verdeling van macht.