Hamburg, 1943. Het luchtalarm klinkt boven de stad. Terwijl geallieerde bommenwerpers naderen, stromen duizenden inwoners de bunker binnen op zoek naar veiligheid. Tegelijkertijd staan bovenop het dak soldaten achter luchtafweerkanonnen gericht op de nachtelijke hemel. Schijnwerpers zoeken tussen de wolken naar vijandelijke vliegtuigen, terwijl explosies de stad verlichten.

Ruim tachtig jaar later heeft de bunker een heel andere functie. Omhuld door groen en bekroond met een dakterras domineert het kolossale betonnen bouwwerk nog altijd de skyline van St. Pauli, een van de bekendste wijken van Duitsland. Overdag wandelen bezoekers via een kronkelend pad langs de gevel naar een panoramisch uitzicht over Hamburg. ’s Avonds verzamelen clubgangers zich voor de ingang van het massieve gebouw, waarna ze verdwijnen in een van de meest bijzondere uitgaanslocaties van Europa: Uebel & Gefährlich.

Wat ooit een militair bouwwerk was, wordt vandaag grotendeels aan het zicht onttrokken door groen en nieuwe stedelijke functies. In een land dat nog altijd worstelt met de erfenis van zijn verleden, is de St. Pauli Bunker uitgegroeid tot een opvallend voorbeeld van hoe een monument van autoritarisme een nieuwe culturele rol kan krijgen.

Juist die transformatie roept discussie op. Het herbestemmen van nazi-architectuur is nooit een politiek neutrale keuze. In heel Duitsland wordt gedebatteerd over de vraag hoe voormalige militaire gebouwen moeten worden bewaard, herdacht of getransformeerd. De St. Pauli Bunker laat zien hoe complex die opgave is: wat doe je met een bouwwerk uit het naziregime dat te groot is om te slopen en te zichtbaar om te negeren? In Hamburg besloot men het gebouw te behouden en een nieuwe functie te geven, zonder het verleden te verbergen.

De transformatie

Als Flakturm vervulde het gebouw tijdens de Tweede Wereldoorlog een dubbele functie. Op het dak stonden zware luchtafweerkanonnen (Flak, een afkorting van Flugabwehrkanone) opgesteld om geallieerde vliegtuigen neer te halen, terwijl binnenin duizenden burgers bescherming konden zoeken tijdens bombardementen. De bunker werd onder zware omstandigheden gebouwd door zo’n 2.400 dwangarbeiders. Historici hebben vastgesteld dat zij onder extreem zware omstandigheden moesten werken, al is nog altijd onduidelijk hoeveel mensen tijdens de bouw om het leven zijn gekomen.

Na de oorlog verdween de bunker niet uit het stadsbeeld. In tegenstelling tot veel andere nazi-gebouwen werd de St. Pauli Bunker nooit gesloopt. De muren – ongeveer 4,5 meter dik – maakten vernietiging praktisch onhaalbaar. In plaats daarvan vond de stad in de loop der jaren steeds nieuwe functies voor het gebouw.

Direct na de oorlog werd de bunker een centrum voor mediaproductie. De eerste uitzending van het Duitse nieuwsprogramma Tagesschau werd vanuit de bunker uitgezonden. Ook de regionale omroep NDR begon er zijn activiteiten. Later namen fotografen en creatieve studio’s hun intrek in de bunker. Decennialang werd het gebouw een ontmoetingsplek voor kunstenaars, fotografen en andere makers, waardoor de oorspronkelijke identiteit langzaam naar de achtergrond verdween.

Begin jaren 2000 volgde een nieuwe transformatie. In 2006 opende de club Uebel & Gefährlich haar deuren en groeide al snel uit tot een van de belangrijkste uitgaanslocaties van Hamburg. Daarna volgden opnamestudio’s, repetitieruimtes, muziekscholen en andere initiatieven. Wat ooit een militair bolwerk was, ontwikkelde zich tot een van de belangrijkste creatieve hubs van de stad.

Toch blijft het militaire verleden overal tastbaar aanwezig. Wie door het gebouw loopt, stuit op gigantische stalen deuren en ruwe betonnen muren. Vanuit de ramen van de club wordt bovendien pas echt duidelijk hoe uitzonderlijk dik die muren zijn, die nog altijd getuigen van het oorspronkelijke militaire gebruik.

Herbestemming

Juist omdat die geschiedenis nog zo zichtbaar aanwezig is, blijft de vraag actueel hoe de bunker vandaag moet worden geïnterpreteerd. In de praktijk krijgt dat vorm in de manier waarop Uebel & Gefährlich de ruimte invult: als een plek die bewust het tegenovergestelde wil zijn van wat het ooit was.

“Ik denk dat het een krachtig signaal is dat je iets wat ooit zo kwaadaardig was, kunt veranderen in iets dat mensen samenbrengt,” zegt Malte von der Lancken, Manager Boekingen bij Uebel & Gefährlich. “We proberen ook een veilige plek te zijn voor gemarginaliseerde gemeenschappen. De hele identiteit van de bunker is eigenlijk volledig omgedraaid.”

Die gedachte is duidelijk zichtbaar in de programmering van de club. Naast queerclubnachten en voguingballs organiseert de club regelmatig politieke evenementen en discussies. Elk jaar staat 8 november in het teken van Georg Elser, een vaak onderbelichte figuur uit het Duitse verzet. Op die dag wordt stilgestaan bij de Duitse timmerman die op 8 november 1939 in zijn eentje een aanslag op Adolf Hitler pleegde. De nieuwe concertzaal bovenop de bunker draagt zijn naam: Georg Elser Halle.

“Het is belangrijk om stil te staan bij het feit dat mensen die onder het regime dat deze bunker diende zouden zijn gediscrimineerd of vermoord, nu op deze podia worden gevierd,” benadrukt von der Lancken. Wat ooit een symbool van uitsluiting was, is daarmee veranderd in een plek waar diversiteit juist wordt gevierd.

Een club van beton

De geschiedenis van de bunker bepaalt niet alleen de politieke betekenis van de plek, maar ook de ervaring van een avond uit. Een bezoek aan Uebel & Gefährlich voelt anders dan een bezoek aan een doorsnee nachtclub. Een avond begint in de rij voor de massieve betonnen gevel, waarna bezoekers met een oude goederenlift naar de vierde verdieping worden gebracht. Terwijl de lift omhoog gaat, wordt de bas langzaam luider.

“Wanneer de deuren opengaan, word je een andere wereld ingezogen,” vertelt von der Lancken.

De architectuur creëert een gevoel van desoriëntatie dat onderdeel is geworden van de identiteit van de club. Lange gangen leiden naar onverwachte ruimtes, verschillende verdiepingen onthullen zich geleidelijk en bezoekers ontdekken vaak plekken die ze tijdens eerdere bezoeken volledig hebben gemist.

“Het is belangrijk om te kunnen verdwalen in een club,” zegt von der Lancken. “Deze bunker creëert precies dat gevoel.”

Voor elektronische muziek blijkt de locatie bijna perfect. Door de enorme betonnen constructie blijven geluidsoverlast en klachten van omwonenden beperkt. In een tijd waarin veel clubs moeten sluiten vanwege projectontwikkeling of klachten uit de buurt, biedt de bunker een zeldzame vorm van stabiliteit.

Hoewel Uebel & Gefährlich internationaal vooral bekendstaat als technoclub, ziet de organisatie zichzelf veel breder. De programmering omvat elektronische muziek, punk, hardcore, hiphop, queerballroom en experimentele performances. Opkomend talent krijgt er ruimte naast gevestigde acts. 

“Voor ons betekent subcultuur ruimte bieden aan lokale, niet-commerciële cultuur,” zegt von der Lancken. “We willen een plek zijn waar artiesten kunnen experimenteren, zich kunnen ontwikkelen en hun carrière kunnen beginnen.”

Artiesten als Solomun, Paul Kalkbrenner, Kendrick Lamar en Billie Eilish stonden er op het podium, vaak nog voordat ze een veel groter publiek bereikten.

Het fort vergroenen – of verbloemen?

In 2024 begon het nieuwste hoofdstuk in de geschiedenis van de bunker. Een grootschalige renovatie breidde de bunker uit met een hotel, culturele ruimtes en een wandelroute die bezoekers langs de buitenzijde van het gebouw naar een dakterras leidt. Op het dak bevindt zich een uitgebreid systeem voor wateropvang en hergebruik, waarmee de planten worden onderhouden. Van een afstand oogt de transformatie bijna surrealistisch: een nazibunker bedekt met bomen en planten.

Volgens de initiatiefnemers moet de renovatie niet alleen bijdragen aan duurzaamheid, maar ook aan de relatie tussen de bunker en de stad. Daarom zijn buurtbewoners actief betrokken bij de ontwikkeling van het project. De herinnering aan het verleden speelt daarbij een belangrijke rol. Langs de wandelroute zijn informatieborden geplaatst die bezoekers informeren over de geschiedenis van de bunker, en in de toekomst moet een museum deze geschiedenis nog uitgebreider toegankelijk maken. Zo krijgt ook de buurt een rol in hoe het verhaal van de bunker wordt verteld en doorgegeven.

De uitdaging ligt daarbij in het zichtbaar houden van het verleden. De nieuwe educatieve projecten moeten ervoor zorgen dat het verleden niet wordt overschaduwd door het uitzicht, de architectuur of de culturele programmering die vandaag de dag zoveel bezoekers naar de bunker trekken.

Een tastbare herinnering aan een donker hoofdstuk

De St. Pauli Bunker biedt geen eenduidig antwoord op de vraag hoe samenlevingen moeten omgaan met beladen architectuur. Voor sommigen blijft de St. Pauli bunker een gebouw dat symbool staat voor oorlog, dwangarbeid en dictatuur; voor anderen is het juist een voorbeeld van hoe een donkere erfenis een nieuwe betekenis kan krijgen.

Wie vandaag de dag Uebel & Gefährlich binnenstapt, begeeft zich door muren die ooit werden opgetrokken voor een regime van uitsluiting. Elke voguingball, punkshow, hiphopavond en technorave vindt plaats in een structuur die ooit het tegenovergestelde vertegenwoordigde van de waarden die er nu worden gevierd.

Toch blijft de bunker, ondanks zijn transformatie, een tastbare herinnering aan een van de donkerste hoofdstukken uit de Duitse geschiedenis. Mensen komen er vandaag niet langer om te schuilen voor bombardementen, maar tussen de beats en het groen mag nooit worden vergeten waarvoor deze muren ooit werden gebouwd.