U zajedničkom saopštenju te tri nevladine organizacije (NVO), koje je dostavila HRA, navodi se da će okupljanje biti održano ispred Centra bezbjednosti u Herceg Novom.

“Okupljanje organizujemo kao izraz savjesti crnogorskog društva, u znak sjećanja na žrtve zločina i u cilju podrške njihovim porodicama”, kaže se u saopštenju HRA, CGO-a i ANIMA-e. 

Te NVO, kako se dodaje, godinama se zalažu za kažnjavanje odgovornih za ovaj zločin, kao i za to da se žrtvama podigne spomenik i da država uspostavi 25. maj kao dan sjećanja na žrtve zločina deportacije. 

“Nastavićemo da to činimo i ove godine. Ovo je 22. godina kako građansko društvo organizuje memorijalno okupljanje, a 17. da se ono održava ispred zgrade Uprave policije u Herceg Novom, odakle je većina izbjeglica prinudno odvedena i izručena Vojsci Srpske Republike u Bosni i Hercegovini (BiH)”, navodi se u saopštenju.

Prema dostupnim zvaničnim dokumentima, crnogorska policija je u maju i junu 1992. godine, nezakonito uhapsila najmanje 66 Muslimana-Bošnjaka iz BiH (odnosno osoba pretpostavljene muslimanske nacionalnosti), koji su u Crnu Goru izbjegli od rata u BiH, a zatim ih isporučila njima neprijateljskoj vojsci Srpske Republike u BiH, koja je ubila najveći broj njih. 

Navodi se da je samo 12 preživjelo izručenje u koncentracione logore. 

Iz Herceg Novog su deportovani i 33 Srba i trojica Hrvata, ali nije poznato da je neko od njih stradao od posljedica deportacije. Hrvati su oslobođeni odmah, kao i znatan broj Srba, koji nijesu ni mobilisani.

“Prema podacima istraživača ovog ratnog zločina, Šekija Radončića, deportovano je mnogo više izbjeglica - u svojoj knjizi "Kobna sloboda", on navodi podatak od 143 deportovanih izbjeglica od kojih 105 Bošnjaka”, kaže se u saopštenju.

Dodaje se da je 25. maja 1992, jedna grupa uhapšenih izbjeglica autobusom iz sabirnog centra u Herceg Novom upućena u Krivično-popravni dom Foča, koji je već tada imao sva obilježja koncentracionog logora za nesrpsko stanovništvo (činjenica utvrđena presudom Haškog tribunala protiv upravnika tog logora, Milorada Krnojelca).

Navodi se da je dva dana kasnije, 27. maja 1992. godine, druga grupa uhapšenih izbjeglica iz Herceg Novog, sprovedena autobusom na teritoriju Republike Srpske “gdje je trebalo da uđu u sastav grupe Muslimana za razmjenu za zarobljene srpske teritorijalce”.

U saopštenju se navodi da su svi Bošnjaci ubijeni u okolini Bratunca.

Dodaje se da je Crna Gora 2008. godine za 200 članova porodica žrtava poslije četvorogodišnjeg suđenja na osnovu sudskog poravnanja platila naknadu štete zbog nezakonitog djelovanja crnogorske policije koje je dovelo do tragičnih posljedica. 

“Da su nezakonito uhapšeni i izručeni kao taoci utvrđeno je i pravosnažnom krivičnom presudom u Crnoj Gori, kao i presudom Haškog tribunala u predmetu Krnojelac (upravnik logora u Foči)”, kaže se u saopštenju HRA, CGO-a i ANIMA-e. 

Oni su naveli da su u krivičnom postupku vođenom u Crnoj Gori, svi okrivljeni oslobođeni.

“Jer je sud proizvoljno uveo zahtjev da su optuženi "morali pripadati organizaciji strane u sukobu ili postupati u službi strane u sukobu da bi bili odgovorni za ratni zločin", pri čemu je zaključeno da Crna Gora nije bila strana u sukobu u BiH, i da optuženi nijesu postupali u službi bosanskih Srba, što je suprotno utvrđenim činjenicama”, dodaje se u saopštenju.

Navodi se da je prošle godine žrtvama deportacije priznat status civilnih žrtava rata kroz izmjene Zakona o boračkoj i invalidskoj zaštiti. 

Podsjeća se da je Vlada Crne Gore donijela i odluku o isplati jednokratne naknade od 100 hiljada EUR porodici stradalog u tom zločinu, Osma Bajrovića, čiji su supruga i djeca crnogorski državljani. 

“Ovaj čin predstavlja važan korak ka priznavanju odgovornosti i ispravljanju dugogodišnje nepravde”, rekli su iz HRA, CGO-a i ANIMA-e.

Navodi se da su te tri NVO i tadašnji član Savjeta za građansku kontrolu rada policije, Aleksandar Saša Zeković, prije 14 godina, uputili inicijativu da se proglasi dan sjećanja na žrtve zločina deportacije izbjeglica 1992. godine.

Inicirano je da da se podigne spomen obilježje žrtvama deportacije izbjeglica 1992. godine ispred objekta Uprave policije u Herceg Novom, i tako podrži želja porodica stradalih žrtava, kao i da se crnogorska policija izvini zbog nezakonitog hapšenja i izručivanja izbjeglica njima neprijateljskoj vojsci Srpske Republike BiH.

HRA, CGO i ANIMA, kako se navodi, godinama ponavljaju te inicijative.

Podsjeća se da je prošle godine, povodom obilježavanja 33 godine od Deportacije, po prvi put održan sastanak sa predsjednikom Opštine Herceg Novi Stevanom Katićem i predsjednikom Skupštine opštine Milošem Konjevićem, kojem su prisustvovale porodice žrtava, kao i predstavnica HRA, CGO i ANIMA-e. 

“Tom prilikom, predstavnici Opštine Herceg Novi su izrazili spremnost da podrže inicijativu o podizanju spomen – obilježja žrtvama deportacije izbjeglica”, kaže se u saopštenju HRA, CGO i ANIMA-e.

Oni su naveli da je ove godine, 25. aprila organizovan i sastanak sa odbornicima i odbornicama Skupštine opštine Herceg Novi iz Demokratske Crne Gore, Novske liste, Demokratske partije socijalista, Evropskog saveza, Građanskog pokreta za Herceg Novi „Idemooo" i Građanskog pokreta URA, kao i ministarkom kulture i medija Tamarom Vujović. 

“Istaknuta je spremnost da predsjednici klubova odbornika podrže inicijativu i upute je Skupštini opštine Herceg Novi, da bi se trajno i institucionalno obilježilo sjećanje na žrtve i iskazao pijetet prema stradalima”, kaže se u saopštenju.

Navodi se da je predloženo i formiranje Radne grupe na nivou kolegijuma predsjednika Skupštine opštine, koja bi usaglasila tekst budućeg spomen-obilježja.

Kako se dodaje, treća inicijativa je jedina zvanično prihvaćena i sprovedena 2022. godine, kada su direktor Uprave policije Zoran Brđanin i ministar unutrašnjih poslova Filip Adžić prilikom memorijalnog okupljanja u Herceg Novom povodom tridesetogodišnjice zločina uputili javno izvinjenje žrtvama i njihovim porodicama zbog postupaka crnogorske policije. 

“Dodatno, u avgustu 2023. godine, predsjednik Crne Gore Jakov Milatović uputio je u ime Crne Gore izvinjenje za ovaj zločin na sastanku sa Alenom Bajrovićem, sinom Osma Bajrovića, žrtve Deportacije i predstavnicama HRA, CGO i Anime”, kaže se u saopštenju.

HRA, CGO i ANIMA pozvali su medije i građane Herceg Novog da im se pridruže na memorijalnom okupljanju u ponedeljak, u podne, ispred Centra bezbjednosti u Herceg Novom. 

“Pružimo ruke porodicama žrtava, podržimo podizanje spomenika nedužno stradalim ljudima”, kaže se u saopštenju.