Za kartografiju se kaže da predstavlja “mjeru kulturnog i duhovnog razvoja neke zemlje”. Ako je ovo tačno bojim se da se nijesmo proslavili ni u jednom ni u drugom. Analizirajući razvoj kartografije u Crnoj Gori ne bi se reklo da smo se pokazali u njenim prikazima, odnosno, da su se njenim kartiranjem najčešće bavili drugi. 

Kod ozbiljnih analitičara odmah se postavlja pitanje, može li se neko spolja baviti ovako važnom unutrašnjom temom kao što je kartografski prikaz, a da se “kod kuće” ništa ne preduzima da se takava praksa promijeni. Nažalost, može. Crna Gora je jedan takav primjer! Ali, da krenemo redom.

Za kartografiju se može reći da je jedna od najstarijih naučnih disciplina koja tragove vodi iz praistorije. Kad smo kod ovoga, postavlja se pitanje da li je prvo nastalo pismo ili karta. 

Istorijski tragovi potvrđuju da je praistorijski čovjek svoja prva sagledavanja prostora saopštavao crtajući u pijesku, pepelu, zidu pećine, a za pisanje koristio zašiljeno drvo, ugarak ili oštar kamen. Takvih tragova ima i kod nas, ali oni nijesu niti zaštićeni niti valorizovani. 

Da li se u Zavodu za udžbenike i nastavna sredstva neke stvari dešavaju slučajno, ili je to pokušaj rješavanja nedostatka nastavnih sredstava iz sopstvene produkcije, ili je nešto treće

Dovoljno je obići lokalitet Lipci da nam bude sve jasno. Arheolozi ovaj lokalitet smještaju u period između X i VIII vijeka prije nove ere, ali to našoj državi nije dovoljno da od njega napravi barem atraktivnu turističku lokaciju. 

Za vrijeme kada su ovi prostori bili djelovi Rimskih provincija, a kasnije kroz prikaze Ilirika, Dalmacije ili Prevalisa, kartirani su u okviru njih. Slijedi period Duklje (Vojislavljevići), zatim kao periferija države Nemanjića, slijede periodi Balšića i Crnojevića. 

Do XVI vijeka prostor današnje Crne Gore prikazuje se isključivo kao periferija velikih sila sa kojima se graničila, mada se ovaj trend najčešće nije mijenjao sve do XIX vijeka, kada imamo prva kartiranja crnogorske teritorije gdje je njen prostor glavna tema karte. 

Iz tog perioda izdvajaju se karte Vijale de Sommiera, Jegora Kovaljevskog, Nikole Miloševa, Arhimandrita Nićifora Dučića, Spiridona Gopčevića, Antonija Baldaćija, Emila Tietzea, Kurta Haserta i mnogih drugih. 

Značajan napredak u kartiranju Crne Gore nastupa nakon Prvog svjetskog rata kada Kraljevski vojnogeografski institut iz Beograda kartira prostor cijele novostvorene Jugoslavije pa i Crne Gore. Isto je nastavljeno i u SFRJ jer je ta država imala više relevantnih institucija koje su ozbiljno, kvalitetno i istinito prikazivale prostor. 

Crna Gora nikada nije imala zvaničnu instituciju koja se bavila kartografijom u svim njenim pojavnim oblicima. Ozbiljne države imaju, ne samo jednu instituciju jer ne dozvoljavaju da se ovako važnom temom bavi neko sa druge strane granice, pa da kao što je slučaj kod nas, plasira svoje najčešće, političke stavove. 

Kartografskih tema je više, pa se može reći da je ovo naučna disciplina koja praktičnu primjenu može naći u skoro svima naukama, tj. da nema nauke koja svoja istraživanja ne može na neki način kartografski prikazati. 

Jedna od brojnih oblasti, u kojim se karta javlja je obrazovanje. Svi se sjećamo škole i učionice. Malo ih je bilo da u njima nije na zidu visila karta, koja je bila jedan od simbola škole, ali i države u kojoj smo živjeli. 

 Šta ako se nađe nastavnik koji podržava sadržaj sa karte, pa đacima potvrdi ono što je na njoj prikazano? Onda smo već u problemu!

Kako je danas, nećemo o tome ovaj put. Ovog puta moramo prokomentarisati kartu koja se distribuira u knjižarama, pa i onima zvaničnim, državnim, u vlasništvu Zavoda za udžbenike i nastavna sredstva. Izdavač karte je Intersistem kartografija iz Beograda, i prema podacima sa karte izdata je 1966. godine, odnosno posljednji put dopunjena 2019. Rađena je dvostrano, sa jedne strane je opštegeografska karta, a sa druge je prikazano osam tematskih karata. 

Opštegeografska karta je u razmjeri 1:400.000 i relativno tačno prikazuje prostor Crne Gore. Ima tu zamjerki oko ispisivanja naziva na opštinske centre, hidrografske objekte, ali zato imamo skoro sve pravoslavne vjerske objekte i samo poneku džamiju. Jeste da nam na karti fali auto-put, (počeo da se radi 2015) jedan nacionalni park (formiran 2009) i još ponešto. 

Zato imamo na sjeverozapadnom obodu karte ucrtanu granicu entiteta Republika Srpska u okviru Bosne i Hercrgovine, što nije tema ove karte, ali nije problem, da nije toga da na istočnom obodu nema Kosova! Ima nekadašnja pokrajinska granica, ali unutar njega nema nikakvog imena, iako od 2008. funkcioniše kao nezavisna država.

Priča za sebe su tematske karte koje bi po kartografskim pravilima trebalo da budu dopuna one opštegeografske, ali ovdje je situacija malo drugačija. Sadržaj na nekim od tih karata je takav da bi logičnije bilo da su imenovane kao istorijske nego naziv koji im je dodijeljen. 

Npr. na karti “Energetski izvori i rudna ležišta uctrana je termoelektrana kod Kotora koja je izgrađena 1948. godine i radila svega nekoliko godina jer je pedesetih godina počela izgradnja hidroelektrana, čime je prestala potreba za ovim izvorom energije, pa je samim tim i prestala sa radom.

Na karti “Turistički centri i objekti” nedostaje nacionalni park “Prokletije” imamo “Ćalovića” (vjerovatno se mislilo na Đalovića pećinu) dok je npr. tematska karta “Industrija” prava istorijska, pa će nastavnici morati đacima da objašnjavaju da je u Podgorici nekad davno bila proizvodnja građevinskih mašina, tekstila, aluminijuma, na Cetinju proizvodnja obuće i elektrotehničih uređaja, u Bijeloj brodogradnje, u Bijelom polju tekstila i tako redom, a da danas od toga, na žalost nema ništa. 

Da li se u Zavodu za udžbenike i nastavna sredstva neke stvari dešavaju slučajno, ili je to možda pokušaj rješavanja nedostatka nastavnih sredstava iz sopstvene produkcije, ili je nešto treće, pa se traži bilo kakvo rješenje, nije mi poznato, ali je u svakom slučaju, blago rečeno, neodgovorno. 

Međutim, ako se se vratimo samo u septembar 2023. godine podsjetićemo se da je upravo o kartama bilo riječi koje su se preko ove kuće plasirale. Radi se karti Crne Gore, istog izdavača, koje je nakon pisanja Pobjede iz distribucije povučena, a obilovala je brojnim nedostacima, a jedan od najvećih je da nije bilo državne granice između Crne Gore i Srbije.

Sve u svemu, sa koje god strane okreneš, greška do greške. Ostaje da nastavnik “pegla” lošu kartu i đacima objašnjava da ovo na karti nije stav države Crne Gore i da je ona priznala Kosovo, ali da ga Srbija, iz koje potiče ova karta, za sad ne priznaje samo formalno, a da ga je suštinski davno priznala. 

Da tematske karte nijesu ažurirane, jer autori iz nekog razloga nijesu mogli, htjeli ili željeli da se informišu o aktuelnom stanju o prostoru čijim prikazom su se bavili. A šta ako se nađe nastavnik koji podržava sadržaj sa karte, pa đacima potvrdi ono što je na njoj prikazano? Onda smo već u problemu! 

Državna institucija koja preko svojih knjižara plasira karte sa politički obojenim sadržajem koji je uz to i pogrešan, nastavnik koji to potvrdi, a đaci koji to absorbuju. Šta je proizvod ovakvog rada? Uništena populacija koja bi sjutra trebala da vodi ovu državu i u potpunosti realizovana ona poruka profesora iz Južne Afrike, koji je rekao da ako želite da uništite jedan narod, dovoljno mu je uništiti obrazovanje. 

Mi smo onda na “pravom” putu da to završimo, a koja nam je “mjera kulturnog i duhovnog razvoja” procijenite sami. 

Nelson Mendela je rekao „Obrazovanje je najmoćnije oružje koje možete upotrijebiti da promijenite svijet.“ Pitanje je sad kakvo mi “oružje” kroz obrazovanje formiramo i za koji “svijet”?