Referendum održan 21. maja 2006. godine pokazao je da je većina građana glasala za nezavisnu, evropsku Crnu Goru i taj dan je postao zvjezdani trenutak njene novije istorije. Suverenost i obnova državnosti Crne Gore je tekovina svih njenih građana i glavni putokaz nacionalne politike. Imaće posla istoričari i analitičari da osvijetle značaj tog čina, a na učesnicima je da iznose svoja svjedočenja i obogate kulturu sjećanja. To je bio povod da Rosanda Mučalica iz Portala Analitika od mene zatraži ovaj prilog.

Dvadeset godina poslije referenduma za nezavisnost Crne Gore s posebnom pažnjom i poštovanjem treba se prisjetiti crnogorske dijaspore i njenog učešća u tom događaju. Odlučio sam se da čitaoce ovog medija podsjetim na neke okolnosti u iseljeničkom miljeu poslije raspada Jugoslavije i podijelim neka lična iskustva iz saradnje Matice crnogorske i Pokreta za nezavisnu evropsku Crnu Goru u predvorje Referenduma.

Antiratni pokret i rađanje suverenističke mreže

Poslije pobjede AB revolucije i stvaranja dvočlane države, crnogorska personalnost se sve više svodila na formalnu vegetaciju i pretvarala se u nadležnost jednog srbijanskog sreza. Crnogorska iseljenička društva u svijetu bila su u velikoj mjeri dezorijentisana. Dijaspora se počela samoorganizovati i upućivala je poruke domovini da želi obnovu nezavisnosti, za koje nijesu imali političku niti institucionalnu potporu. Naprotiv, vlast je stajala uz imperijalni projekat Srbije.

Međutim, u opoziciji i antiratnim udruženjima ubrzo su stekli saveznike. Liberalni savez i njegov lider Slavko Perović svojim programom i političkim djelovanjem zadobili su podršku rukovodstva i članstva društava u Americi i nekim evropskim državama. Nesumnjive su zasluge Liberalnog saveza, kao i mnogih antiratnih organizacija i CPC u homogenizaciji iseljeničkog korpusa na idejama suverenosti. Poslije 1997. godine i otklona od politike Slobodana Miloševića Crna Gora je dobila povjerenje Amerike, a radikalna promjena kursa vlasti u Crnoj Gori je uticala na raspoloženje iseljenika.

Liberalni savez nije želio da sarađuje s vlašću iz nepovjerenja u iskrenost njihove političke orijentacije. Nove političke okolnosti u zemlji izazvale su nedoumice u iseljeništvu. Ivo Đukanović, ugledni iseljenik iz San Franciska je to formulisao: „Nadao sam se da će Liberalni savez ostvariti državnost Crne Gore, ali nama je primarno da se to ostvari, a ne ko će to biti.“

Iseljeništvo kao čuvar crnogorske ideje

Iseljenička društva i pojedinci godinama su pomagali sve suverenističke snage i organizacije u Crnoj Gori i aktivno finansirale neke njihove projekte. U stalnom kontaktu sa Crnom Gorom je organizacija iseljenika iz SAD kojom rukovodi Blažo Sredanović i Crnogorsko društvo iz Toronta na čelu sa Vojom Rašovićem. Pored dijaspore u SAD, Kanadi i Australiji, organizuju se iseljenici u Evropi.

Milinko Šoljaga iz Ciriha pomaže Monitor, Dragan Hajduković iz Švajcarske propagira Crnu Goru kao ekološku državu, Slavko Mrdović donira opremu crnogorskim bolnicama. Razne akcije preduzumaju Danica Mijović iz Bostona, Lazar Zečević iz Holandije, a Nada i Ivan Vorotović iz Londona pišu Evropskom parlamentu o stanju u Crnoj Gori, Ljiljana Dufgran, predsjednica švedskog PEN centra, dovodi u Crnu Goru grupu uglednih švedskih intelektualaca, Željko Bogetić, stručnjak MMF, organizuje izložbu crnogorskih umjetnika i „nastoji da ovdje u Vašingtonu na više nivoa animira američku, međunarodnu i poslovnu javnost za Crnu Goru.“

Ugledni privrednik Ćano Koprivica izdašno pomaže Monitor i mnoge organizacije i pokrete. Brojni privrednici iz Moskve takođe pomažu suverenističke organizacije u Crnoj Gori. I stranci su pokazali solidarnost sa borbom crnogorskog naroda za nacionalni ponos i samostalnost. Tako František Šistek i Matijaš Zrno osnivaju u Češkoj organizaciju „Prijatelji Crne Gore“ i sa Izdinom Gušmirovićem predvode demonstracije za pravo Crne Gore u Pragu. Brojni su primjeri sjećanja vrijedni iz vremena stvaranja patriotske osnove za budući plebiscit o suvrenosti Crne Gore, ali ih je u ovakvom tekstu nemoguće pobrojiti.

Postojala je i druga strana iseljeničkih veza s Crnom Gorom. Na kongresu iseljenika u Torontu 1990. godine, u namjeri da iseljenike zadobije za intrese aktuelne vlasti, državnu delegaciju je predvodio Branko Kostić, predsjednik Predsjedništva Crne Gore, koji je sa sobom vodio novinare propagatore ideja AB revolucije. Njihova misija je završila neuspjehom, kao i skup crnogorskih iseljenika na Žabljaku 1996. godine iz klubova iz SAD i Kanade poznatih kao zagovarači unitarnog koncepta Jugoslavije i ljudi koji ugađaju svakoj vlasti.

Od Toronta do Njujorka: Kongresi koji su definisali državotvorni kurs

Vrijedi pomenuti susrete crnogorskih društava iz SAD i Kanade u Torontu čiji je domaćin bio klub iseljenika pretežno iz Mrkojevića. Na ovom skupu dominirala je ideja o čvršćoj orijentaciji na obnovu državnosti Crne Gore i saradnje sa independističkim organizacijama u Crnoj Gori. Crnogorski iseljenici u evropskim zemljama osnivaju i obnavljaju društva u Njemačkoj, Švajcarskoj, Luksemburgu, Francuskoj, Švedskoj, Danskoj, …kao i u Australiji i državama u okruženju, gdje se posebno ističe Nacionalna zajednica Crnogoraca Hrvatske.

Na prvom svjetskom Kongresu crnogorske dijaspore u Njujorku 1999. godine formulisane su odluke kojim se klubovi i udruženja obavezuju da sinhronizovano rade na ostvarivanju pune crnogroske nezavisnosti.

Drugi kongres crnogorskih iseljenika, održan na Cetinju 12. avgusta 2000. godine, bio je ključna mobilizatorska karika dijaspore za suverenost Crne Gore. Na Kongresu je bilo oko dvjesta učesnika iz dvanaest udruženja Evrope, Sjeverne i Južne Amerike i Australije. Zapaženo je aktivno učešće brojne delegacije Nacionalne zajednice Crnogoraca Hrvatske. Pripreme za održavanje Kongresa i logistiku organizacije nosila je Matica crnogorska. 

Pokrovitelj Kongresa bio je Milo Đukanović, predsjednik Crne Gore, koji je istakao da Crna Gora neće učestvovati u saveznim izborima, „toj farsi kojom se pokušava produžiti lergitimitet beogradskoj dikataturi.“ Prisutni su bili predstavnici društvenog i političkog života Crne Gore i crkveni velikodostojnici. Blažo Sredanović je, otvarajući Kongres, rekao da „Crna Gora danas ima organizovanu dijasporu koja se na pravi način okreće svojoj matici.“ 

Na Kongresu su o temeljima trajnog okupljanja iseljenika govorili: princ Nikola Petrović, Dragutin Lalović, Radoslav Rotković, Blažo Kilibarda, Marko Špadijer, Radovan Vukadinović, Vojislav P. Nikčević, Stevo Vučinić, Željko Bogetić, František Šistek, Šerbo Rastoder, Ljubomir Kuljača, Radomir Pavićević, Danilo Ivezić, Milenko Šoljaga, Savić Rašović, Alenka Radović i drugi. 

Po ozbiljnosti i kvalitetu saopštenja, ovaj kongres je pokazao visok intelektualni potencijal iseljeništva i prevazišao sve što se do njega moglo čuti na okupljanju crnogorske dijaspore. Kongres je izabrao Koordinacioni odbor na čelu sa Blažom Sredanovićem, a u dvanaest tačaka zaključaka iseljenici dosljedno stoje pri stavu da Crna Gora treba da bude suverena, građanska i demokratska država i članica Ujedinjenih nacija; da se podržava put Crne Gore prema Evrpskoj uniji i transatlantskim integracijama i pozivaju se sve demokratske snage da osmisle svoju budućnost i referendum o njenoj suverenosti. 

Kongres je ustanovio Crnogorsku svjetsku organizaciju sa sjedištem u San Francisku i izabrao Koodinacioni odbor sa Blažom Sredanovićem na čelu. Sekretar Zajednice Crnogoraca Hrvatske Danilo Ivezić je ukazao na konstruktivni odnos i sinhronizaciju djelovanja iseljeničkog korpusa sa snagama u zemlji i upozorio da to „ne smije biti onemogućeno zbog osobnih animoziteta, bolesnih ambicija, zlobe, zavisti ili gluposti pojedinaca.“

Crnogorski iseljenici sa svih strana svijeta dali su podršku obnovi Crnogorske pravoslavne crkve i na Lučindan 1993. godine Crnogorski zbor na Cetinju je izabrao arhimandrita Antonija Abramovića za poglavara CPC.

Crnogorski suverenistički blok izrastao na saradnji i povjerenju između domaćih snaga nevladinog sektora i iseljeništva je prije referenduma postao realna snaga koja je nezavisnost Crne Gore imala kao patriotski prioritet. 

Matica crnogorska i okupljanje iseljeništva

Matica crnogorska je 1998. objavila cjelovit nacionalni program „Crna Gora pred izazovima budućnosti“ u kojem se zalaže za obnovu državne nezavisnosti Crne Gore kao osnove njenog prosperiteta. Vlast u Crnoj Gori poslije izbora 2001. godine opredjeljuje se za osamostaljenje Crne Gore, članstvo u Ujedinjenim nacijama i NATO savezu – to je korenspondiralo sa stavovima najvećeg dijela iseljeništva i zaključcima njenih kongresa. Crnogorsko iseljeništvo je osjetilo realnu šansu da kao jedinstven korpus sa građanima u domovini aktivno učestvuje u kreiranju budućnosti.

Država formira Centar za iseljenike i druge institucije za saradnju sa iseljenicima, ali glavna pulsirajuća spona saradnje domovine i iseljeničkih organizacija ostala je sa građanskim suverenističkim sektorom. U tome je dragocjena i nazamjenjiva višegodišnja organizovana saradnja Matice crnogorske sa iseljeništvom.

Događanja u svijetu i Jugoslaviji, koju su činili Srbija i Crna Gora, i teškoće koje su pratile nastojanja crnogorske vlade da izbori međunarodno odobrenje za referendum o nezavisnosti Crne Gore su dobro poznate. Građanski blok koji se zalaže za referendum pritiska Vladu da izbori što skoriji datum izjašnjavanja. Do tada razjedinjeni intelektualni krugovi i institucije uspijevaju da savladaju razmirice i uspostave saradnju sa predstavnicima patija na vlasti.

Pokret za nezavisnu evropsku Crnu Goru

Stvoren je 2004. godine široki građanski front nazvan Pokret za nezavisnu evropsku Crnu Goru, koji je izabrao Savjet i druge organe i samostalno djelovao i sinhronizujući akcije sa suverenističkim blokom koji su sačinjavale deset parlamentarnih i vanparlamentarnih partija.

Stvorena je atmosfera da se ne smije ispustiti istorijska prilika obnove crnogorske državnosti. Taj duh se preselio i na iseljeništvo i istaknute umjetnike i naučnike. Svjedok sam s koliko su oduševljenja počastvovani da budu članovi Savjeta Pokreta: Dado Đurić, Dimitrije Popović, Đeljoš Đokaj, Aga Simović, Momo Vuković, Bato Tomašević, Dragan Nikolić i Mirko Kovač. 

Kada je određen dan održavanja referenduma, aktivirala se akumulirana energija suverenosti i našla adekvatnu organizacionu formu u građanskom tijelu Pokreta za nezavisnu evropsku Crnu Goru. Izvršni tim Pokreta od 12 članova, kojim su rukovodili Branko Lukovac i Rade Bojović, od osnivanja 28. januara 2005. do raspuštanja u junu 2006, sastajao se gotovo svake sedmice i rukovodio pripremama i kampanjama za Referendum. 

Članovi ovog organa radili su entuzijastično i bez materijalne nadoknade. Svoje aktivnosti Pokret je finansirao prilozima od donatora, najvećim dijelom od iseljenika. Iscrpnu informaciju o radu Pokreta sadrži monografija „Pokret za nezavisnu evropsku Crnu Goru“ u izdanju Matice crnogorske 2010. godine.

Jedan od najaktivnijih poslova Pokreta obavio je sektor za iseljenike. Delegacije Pokreta su obišle klubove i skupove iseljenika u više gradova u Njemačkoj, Srbiji, BiH, Austriji, Luksemburgu, Švajcarskoj, Hrvatskoj, SAD, Kanadi, Argentini… Skupovi u Švajcarskoj i u Njujorku smatraju se najmasovnijim susretima crnogorskih iseljenika ikada održanim. 

Njujork i Švajcarska – najveći skupovi dijaspore

Brojna delegacija Pokreta boravila je više dana u Njujorku i imala brojne susrete sa iseljenicima crnogorske, bošnjačke i albanske zajednice. Nemoguće je pobrojiti sve volontere koji su po svijetu radili predano na organizovanju i okupljanju naše dijaspore, kao što je nepravedno zaboraviti hiljade volontera u opštinskim odborima i na raznim poslovima vezanim za Referendum.

Radi primjera navodim da je organizacione poslove za skup u Njujorku obavio Nikola Đurković, a troškove boravka delegacije i orkestra Žutog Serhatlića snosili su isljenici Refik Radončić i Ivo Đukanović.

Rezultat svijesti da je suverenost sudbinsko opredjeljenje Crne Gore ogledao se u masovnom odzivu iseljenika s pravom glasa na izjašnjavanju 21. maja 2006. godine. Prema procjenama, na Referendumu je glasalo12do 14 hiljada iseljenika, što je prema mnogim analitičarima uticalo na rezultat. Referendum je na taj način postao jedan od svijetlih datuma koji simboliše organsku povezanost crnogorske dijaspore sa svojom domovinom.