Filip Kuzman ne pripada generaciji koja je živjela rat, niti se istorijom narodnooslobodilačke borbe bavi iz nostalgije. Kao istoričar i direktor nevladinog udruženja Antifašisti Cetinja, on antifašizam tumači kao sistem vrijednosti, otpor mržnji, diskriminaciji i autoritarizmu, a ne kao spisak datuma za prigodne govore. Upravo tu, smatra, leži suština spora koji se godinama vodi u crnogorskom javnom prostoru: dok jedni antifašizam svode na komemorativni prigodne govore, drugi pokušavaju da reinterpretiraju njegove temelje da ih, u krajnjem, sruše.

U razgovoru za Pobjedu, Kuzman govori o stanju partizanskih spomenika, sve češćim pokušajima rehabilitacije četničkog pokreta, političkom potkusurivanju oko rezolucija o Srebrenici i Jasenovcu, ali i o tome zašto nove generacije sve teže prepoznaju ko je i čemu posvećen spomenik u centru njihovog grada. Iako upozorava da nebriga prema antifašističkom nasljeđu može voditi „fašizaciji društva“, ostaje uvjeren da Crna Gora taj scenario neće dozvoliti - kao što ga nije dozvolila ni devedesetih.

U kakvom su danas stanju spomenici posvećeni partizanima i borcima NOB-a u Crnoj Gori, i da li njihova zapuštenost predstavlja političku poruku ili, prije svega, institucionalni nemar?

KUZMAN: U Crnoj Gori, za razliku od zemalja u okruženju, nije bilo slučajeva sistematskog uništavanja spomenika tokom devedesetih, već se radilo o izolovanim incidentima. Spomenici u gradskim jezgrima su u dobrom stanju i o njima se vodi računa. Oni izvan gradskih naselja, u ruralnim područjima, prepušteni su devastaciji, i prirodnoj i ljudskoj. Njihove lokacije su proizvod same partizanske borbe, koja se pretežno vodila u nepristupačnim krajevima, što danas dodatno otežava brigu o njima.

Iako u pojedinim opštinama vlast drže partije koje ne gledaju blagonaklono na partizanski pokret i njegove spomenike, rekao bih da se spomenici devastiraju, prije svega, zbog nebrige usljed nedostatka novčanih sredstava i ljudskih resursa, budući da su za njihovo održavanje često nadležne lokalne zajednice. Pohvalio bih rad konzervatora iz Centra za konzervaciju i arheologiju, koji su kroz svoje projekte sanirali partizanske spomenike, među njima i one na Barutani i Grahovcu.

ANTIFAŠIZAM - TEMELJ DRŽAVE I SISTEM VRIJEDNOSTI

Antifašizam se često navodi kao jedan od temelja moderne crnogorske države. Koliko je ta odrednica danas sadržajna, a koliko svedena na simboliku i prigodne govore?

KUZMAN: Antifašizam jeste jedan od temelja moderne crnogorske države. Zahvaljujući antifašističkoj borbi, ona je 1943. obnovila državnost izgubljenu nakon Prvog svjetskog rata. Ali antifašizam nije samo komemoracija događaja iz Drugog svjetskog rata, to je sistem vrijednosti zasnovan na otporu mržnji, diskriminaciji i autoritarizmu. Danas su deklarativno svi antifašisti, ali njihove izjave i djela često govore suprotno.

Problematično je i tumačenje dijela društva o tome šta je antifašizam, budući da su kod njih zastupljene teze o postojanju „dva antifašizma” tokom Drugog svjetskog rata. To, međutim, nije utemeljeno u nauci i spada u domen istorijskog revizionizma.

Da li je relativizacija antifašizma postala vidljiv trend u javnom prostoru i gdje je najizraženija?

KUZMAN: Rehabilitacija četničkog pokreta u Srbiji dovela je do toga da se u njihovom javnom prostoru relativizuje antifašistička borba. To se postepeno prelilo i u naš prostor, ali za sada javnost može da prepozna takve namjere. Najsvježiji primjer je prošlogodišnje obilježavanje „stradanja četničke omladine iz Gvozdenog puka“ na Krnovu. Stručna javnost je brzo reagovala i dokazala da je riječ o saradnicima okupatora poginulim u borbi sa VII crnogorskom omladinskom brigadom „Budo Tomović“, a ne o nevinim žrtvama partizana. Pokušaj stvaranja nekih „četničkih Lazina“ nije prošao, i sumnjam da će ove godine uopšte biti bilo kakvog javnog obilježavanja.

Koliko je istorijski revizionizam prisutan u Crnoj Gori i kroz koje kanale se najviše širi - obrazovanje, medije ili politički diskurs?

KUZMAN: Kao i svaka nauka, istorija ima potrebu za revizijom dosadašnjih znanja, ali na osnovu činjenica. Istorijski revizionizam je nenaučni pokušaj revizije istorije zarad političkih ili drugih potreba. U Crnoj Gori se pojavio tokom devedesetih, sa pokušajem poraženih strana iz Drugog svjetskog rata da se prikažu kao „dobri momci“. U tome nijesu uspjeli.

Danas se revizionizam najmanje širi kroz obrazovanje. Udžbenici istorije utemeljeni su na naučnim i opšteprihvaćenim činjenicama, i revizionizam do učenika može doći samo preko nastavnog osoblja. Mediji i političari su, međutim, izvor najvećeg širenja. Pojedini mediji, a najviše onlajn portali, bez problema objavljuju revizionističke tekstove koji nijesu utemeljeni u istorijskoj nauci. Njihov broj se povećava kako se približavaju važne godišnjice - oslobođenje Jasenovca, Dan pobjede, Trinaestojulski ustanak. Političari se istorijskim revizionizmom služe kako bi dobili političke poene ili skrenuli pažnju javnosti sa drugih tema. Ne smije se zaboraviti ni dio nevladinog sektora koji svjesno ili nesvjesno širi revizionizam.

Da li je riječ o spontanom društvenom procesu ili o koordinisanom pokušaju reinterpretacije prošlosti?

KUZMAN: Prema mom mišljenju, to je i jedno i drugo. Veliki broj ljudi se na društvenim mrežama susrijeće sa revizionističkim tezama i, ako ne posjeduje predznanje ili kritičku svijest, često padne pod njihov uticaj. To nije problem samo istorijske nauke, postoji i određeni broj ljudi koji vjeruje da je Zemlja ravna ploča ili da je slijetanje na Mjesec režirao Kjubrik. S druge strane, postoje i koordinisani pokušaji da se reinterpretira prošlost, kakvo je bilo pomenuto obilježavanje na Krnovu. Za sada, ti pokušaji ostaju bez uspjeha.

Koliko je istorija danas podložna dnevno-političkim interpretacijama? Može li se u takvom ambijentu voditi ozbiljna „istorijska“ politika?

KUZMAN: Istorija kao nauka oduvijek je bila pod udarima dnevnopolitičkih interpretacija. Dovoljno je da jedan političar iznese revizionističko tumačenje istorijskog događaja i da se istoričari danima bave time da to tumačenje opovrgnu. Pritom, njegova izjava će doći do većeg broja ljudi nego demant istoričara. U takvom ambijentu, istoričari moraju da stanu na stranu činjenica i da ukazuju na političke zloupotrebe istorije.

Zato pitanje nije može li se voditi ozbiljna istorijska politika, ona se mora voditi, ako želimo da sačuvamo društvo od revizionističkih politika. Pitanje je kako.

ZA NEUSPJEH ČETNIČKE REHABILITACIJE ZASLUŽNI SU SAMI ČETNICI

Sve su češći pokušaji rehabilitacije četničkog pokreta. Kako kao istoričar tumačite te tendencije?

KUZMAN: To nijesu tendencije koje postoje od juče. Rehabilitacija četničkog pokreta počela je devedesetih i predstavljala je jedno od osnovnih pogonskih goriva za ratove u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i na Kosovu. Tokom dvijehiljaditih, apologete četničkog pokreta dobile su polet kroz izjednačavanje partizana i četnika u Srbiji, što se kod nas reflektovalo u bezuspješnim pokušajima da se podigne spomenik Pavlu Đurišiću u Gornjem Zaostru.

Dvadeset godina kasnije, nalazimo se u identičnoj situaciji, sa dvije bitne razlike. Prva je da se dio vlasti aktivno uključio u sprovođenje istorijskog revizionizma, a druga da je taj proces obuhvatio i događaje iz devedesetih.

Ipak, glavni krivci zašto rehabilitacija četnika u Crnoj Gori ne može da uspije jesu sami četnici. Onemogućili su je svojim djelovanjem u Drugom svjetskom ratu. Saradnja sa okupatorom, zatvori kojima su upravljali, masovna ubistva civila i borba protiv partizanskih jedinica samo su dio njihovih zlodjela, dok je srž njihove ideologije nestanak Crne Gore i njeno utapanje u Veliku Srbiju. Bili su, naime, sljedbenici Moljevićeve politike iznesene u „Homogenoj Srbiji“. Upravo zato smatram da četnički pokret nikada neće biti rehabilitovan u Crnoj Gori.

Gdje povlačite granicu između legitimne naučne reinterpretacije i ideološke zloupotrebe istorije?

KUZMAN: Istorija kao nauka prolazi i kroz procese revizije. Otkrivanje novog arheološkog lokaliteta ili otvaranje tajnog arhiva dovoljni su razlozi da se dotadašnje istorijsko znanje dopuni. Sa istorijskim revizionizmom je suprotno - on se stavlja u službu ideologije. Istorijske činjenice, ako se i koriste, uzimaju se kao da su na švedskom stolu. Upravo odnos prema činjenicama i naučni pristup glavna su razlika između naučnog i nenaučnog revizionizma.

Kako komentarišete inicijative za podizanje spomenika Pavlu Đurišiću i širi kontekst u kojem se one pojavljuju?

KUZMAN: To je svojevrsno opipavanje terena i pokušaj da se četnički pokret normalizuje. Ako podizanje spomenika Đurišiću prođe, sljedeći korak je da se četnici i zvanično rehabilituju. Takvo opipavanje smo imali već jednom, početkom dvijehiljaditih, kada se prvi put pokušalo sa podizanjem spomenika četničkom vojskovođi. Žestoka reakcija javnosti i brzo reagovanje vlasti onemogućili su tada taj čin.

Prošle godine smo takođe imali žustru reakciju javnosti, ali se vlast „nije najbolje snašla“, pa joj je spomenik „pobjegao i sakrio se“. Ipak, obilježje je uklonjeno, što mi govori da je crnogorska javnost i dalje svjesna četničke uloge u Drugom svjetskom ratu.

REZOLUCIJE KAO POTEMKINOVA SELA

U Nikšiću je inicijativa za spomenik Joki Baletić bila praćena političkom trgovinom - podrška uz uslov da se podrži i memorijal žrtvama komunističkih zločina. Vidite li sličan mehanizam u paralelizovanju tema poput Srebrenice i Jasenovca, gdje se nesporni zločini koriste za političko potkusurivanje?

KUZMAN: Da, političko potkusurivanje obrazac je koji je prisutan kod nas. To, naravno, nije ništa neobično za heterogene koalicije kakve su vlasti u Nikšiću i na nivou Crne Gore. Ali to nije način na koji treba pristupati temama komemoracija zločina i graditi kulturu sjećanja.

Drugi primjer je odnos prema Srebrenici i Jasenovcu. Odmah nakon glasanja za Rezoluciju o genocidu u Srebrenici, prosrpske partije pokrenule su pitanje Jasenovca i njegove komemoracije. Nakon skupštinske rasprave, Jasenovcu su, bez dodatnih objašnjenja, pridodati logori Mauthauzen i Dahau, čime je u društvu izazvana još veća konfuzija - postavlja se pitanje zašto su baš ova tri logora važnija od drugih koncentracionih logora u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ili Trećem rajhu. Samim biranjem Jasenovca, bez razloga je izostavljeno više od tri četvrtine srpskih civila ubijenih u drugim djelovima NDH.

Ista stvar je sa Rezolucijom o genocidu u Pivi i Velici, koja je 2021. bila odgovor na Rezoluciju o Srebrenici. A i sama Rezolucija o Srebrenici bila je način da se uzdrma tadašnja vlast, a ne da se gradi kultura sjećanja, jer je tadašnja opozicija, dok je vršila vlast, imala mnogo prilika da takvu rezoluciju usvoji. Sve te rezolucije najbolji su primjer kako se preko političkog potkusurivanja kultura sjećanja ne može graditi.

Šta takve prakse govore o savremenom odnosu društva prema istoriji i prema žrtvama?

KUZMAN: Nažalost, žrtve se koriste zarad ubiranja političkih poena. Ne vidim da je ijedna od pomenutih rezolucija uradila išta na izgradnji kulture sjećanja. Rezolucija o Srebrenici nije iskorijenila negiranje genocida, dok dvije rezolucije u vezi sa zločinima iz Drugog svjetskog rata nijesu doprinijele podizanju svijesti o tim događajima. Štoviše, Rezoluciju o genocidu u Pivi i Velici niko više i ne pominje. Sve te rezolucije u suštini su Potemkinova sela, dok se crnogorsko društvo, čini se, i dalje ne umije suočiti sa prošlošću.

KOMUNISTIČKI ZLOČINI MORAJU SE PRIZNATI I OSUDITI

Kako kao istoričar gledate na zločine počinjene od strane komunističkih vlasti nakon Drugog svjetskog rata? Da li su oni u Crnoj Gori dovoljno istraženi i javno priznati?

KUZMAN: Komunističke zločine tokom i nakon Drugog svjetskog rata posmatram isto kao i svake druge zločine - bili oni počinjeni od Saveznika ili od sila Osovine. Veoma rano se počelo sa njihovim izučavanjem u Crnoj Gori. Još šezdesetih godina pisani su tekstovi na temu „lijevih grešaka“, u kojima su istoričari priznavali da su komunisti počinili zločine. Naravno, krivica je, prema njima, uvijek bila individualna, a odgovornost vrha partije se umanjivala.

Od devedesetih se sve više piše o ovoj temi, ali sada imamo dva pravca. Jedan pripada naučnoj, drugi nenaučnoj istoriografiji. Naučna istoriografija dosta je detaljno odgovorila na ovu problematiku. Nenaučna ima tendenciju da uveličava komunističke zločine, dok istovremeno pokušava da opravda četnički pokret. Tako se prave spiskovi žrtava u kojima se nalaze imena ljudi koji su poginuli kao četnički vojnici, civila koje su ubili Italijani, ili ljudi za koje se ne zna jesu li ubijeni od strane partizana - ili su umrli sedamdesetih u emigraciji.

Ta tendencija ka uvećavanju broja žrtava čini te tekstove nepouzdanim, a istovremeno unižava same žrtve tih zločina. Zato ovom problemu treba pristupiti oprezno, budući da su istorijski podaci o događajima veoma oskudni. Ujedno, potrebno je vršiti i ekshumacije potencijalnih stratišta, kako bi se jednom zasvagda stalo sa licitiranjima.

Može li društvo koje baštini antifašizam istovremeno jasno i bez relativizacije osuditi te zločine i da li insistiranje na komunističkim zločinima vidite kao legitimnu potrebu suočavanja s prošlošću?

KUZMAN: Naravno, čak je i potrebno da se priznaju, razjasne okolnosti i osude zločini koji su počinjeni u ime antifašističke borbe. Time se revizionistima oduzima glavno oružje, jer njihova strana nikada neće priznati da je činila zločine, ili će ih relativizovati uz riječi „a što su oni drugi radili“. Tim priznanjem se, ujedno, ne umanjuje partizanska borba za slobodu - kao što zločini američkih, sovjetskih, britanskih i francuskih vojnika ne umanjuju njihov doprinos porazu nacističkih i fašističkih snaga.

Nažalost, u crnogorskom društvu ova tema se zloupotrebljava. Insistiranje na komunističkim zločinima koristi se u cilju opravdavanja kolaboracije. Ali to nije tendencija koju smo mi smislili - prepisali smo je od desničara iz Evrope. Oni koriste bombardovanje Drezdena 1945. ili bacanje nuklearnih bombi na Hirošimu i Nagasaki da bi promovisali narativ o viktimizaciji Njemaca ili Japanaca. Ironično je što su narativ o Drezdenu uzeli upravo od nacističkih propagatora.

Zato je potreban ozbiljan i oprezan pristup ovim pitanjima, kako bi se svaki detalj razjasnio. Ove teme se ne smiju rješavati kompromisom, već konsenzusom.

Da li nove generacije uopšte prepoznaju ličnosti i vrijednosti Narodnooslobodilačke borbe?

KUZMAN: Rekao bih da prepoznaju najpoznatije ličnosti Ljuba Čupića, Tita, ali bi bilo zanimljivo vidjeti njihova mišljenja o njima. Što se tiče vrijednosti, mislim da imaju osnovna načela o dobru i zlu u vrijeme Drugog svjetskog rata, ali su kod dijela mladih revizionizam, onlajn portali i društvene mreže stvorili konfuziju o tome koji su bili antifašistički pokreti u Jugoslaviji. Veliki je problem što znatan broj mladih, iako možda zna nešto o NOB-u i njegovim vrijednostima, ne zna kome je i čemu posvećen spomenik u centru njihovog grada.

Šta institucije kulture i obrazovanja mogu konkretno učiniti da se antifašistička baština očuva, ali i kritički interpretira?

KUZMAN: Prije svega, moraju da izgrade kulturu sjećanja, čime bi se kod lokalne zajednice stvorio osjećaj da su antifašistički spomenici dio zajednice i da ih treba čuvati. Ujedno moraju da se bore protiv svih oblika nenaučnog revizionizma i da na svakom koraku pobijaju njegove tvrdnje. Na kraju, njihova je dužnost da otvore naučni dijalog o kontroverznim poglavljima antifašističke borbe, kako bi se stavila tačka na neutemeljene spekulacije.

Kolika je odgovornost institucija poput Istorijskog muzeja da li one danas rade dovoljno?

KUZMAN: Istorijski muzej kao takav baštini istoriju Crne Gore od najstarijih dana do 2006. Ali kao nasljednik zbirki Muzeja narodnooslobodilačke borbe, ima dodatnu ulogu u baštinjenju antifašističkog nasljeđa. Njegova uloga je trojaka.

Prva i glavna funkcija je očuvanje muzejskih predmeta. Istorijski muzej ima veliku zbirku oružja, oruđa i drugih predmeta, kao i fotografija i dokumenata vezanih za NOB. Druga funkcija je prikupljanje novog materijala, kroz otkupe i poklone. Posljednjih godina dobio je nekoliko zanimljivih predmeta iz vremena Drugog svjetskog rata, među njima logorašku košulju Hasene Terzić.

Tek treća funkcija je prezentacija materijala kroz izložbe. Od 2019. muzej je organizovao nekoliko privremenih izložbi. Na „Plamenim zorama“ (povodom 100 godina osnivanja KPJ) i „Revolucionarnom Cetinju“ (povodom 100 godina od smrti Jovana Tomaševića, u saradnji sa NVU Antifašisti Cetinja) postojali su značajni segmenti posvećeni antifašističkoj borbi. Tu treba pomenuti i izložbu „Vijek i po humanosti“ (150 godina Crvenog krsta), na kojoj su prezentovani lični predmeti logoraša iz Crne Gore, kao i izložbu povodom 130 godina postojanja Narodnog muzeja, koja će biti otvorena u maju i imati segment posvećen NOB-u.

Tako se Istorijski muzej, kroz obavljanje svoje muzeološke funkcije, na neki način bori protiv revizionizma. Ali istovremeno, on ne može preuzeti funkciju naučnih institucija poput Istorijskog instituta ili CANU.

Može li civilni sektor, uključujući organizacije poput Antifašista Cetinja, nadomjestiti izostanak jasne državne politike ili je to dugoročno neodrživo?

KUZMAN: Uloga civilnog sektora je da ukazuje na probleme u društvu, a problem istorijskog revizionizma, i ne samo onog vezanog za Drugi svjetski rat - jedan je od njih. Među prvima skreću pažnju reagovanjima na ove problematične teme. Uzmimo već pomenute situacije sa spomenikom Pavlu Đurišiću ili komemoracije na Krnovu. Ujedno, daju glas i istoričarima koji preko njihovih platformi mogu iznositi argumente protiv revizionizma.

Ali ti sektori daleko su od svemogućih. Obično su to organizacije koje rade zahvaljujući energiji nekolicine entuzijasta, sa ograničenim sredstvima, i nedostaje im, da tako kažem, „institucionalni pedigre“ kakav imaju Istorijski institut ili CANU. Zato ne mogu u potpunosti nadomjestiti izostanak ili nečinjenje državnih institucija - to nije njihov posao. Po meni, to je dugoročno neodrživo.

Ako se ovakav odnos prema antifašističkoj baštini nastavi, kakve dugoročne posljedice to može imati po društvo?

KUZMAN: Nebriga prema antifašističkom nasljeđu i napuštanje njegovih osnovnih načela mogu dovesti do fašizacije društva, što je za multietničko društvo, kakvo je crnogorsko, veoma pogubno. Međutim, mislim da smo kao društvo dovoljno zreli da sebi taj najcrniji scenario ne bismo dozvolili budući da smo isti izbjegli i tokom devedesetih.

Revizionizam smo uvezli

Da li su revizionizam i reinterpretacija prošlosti specifični za Crnu Goru ili dio šireg regionalnog trenda?

KUZMAN: Kao i mnoge stvari, savremeni istorijski revizionizam nije naš izum, već smo ga uvezli sa strane. Najjači je u Hrvatskoj i Srbiji. Hrvatska, koja nosi teret NDH, ima veliki problem sa dijelom branitelja koji su koristili ustaške pozdrave i uniforme tokom Domovinskog rata. Te grupe gotovo na svakom obilježavanju donose ustašku ikonografiju, a prije desetak godina su u Jasenovcu postavili spomen-ploču poginulim braniteljima na kojoj je uklesan i ustaški pozdrav „Za dom spremni“. Ploča je nakon godinu premještena u Novsku, ali je natpis ostao. Prošlog ljeta smo bili svjedoci koncerta u Zagrebu na kojem je nekoliko stotina hiljada ljudi uzvikivalo ustaški pozdrav, a u samom Hrvatskom saboru je krajem oktobra organizovan pseudonaučni skup na kojem su učesnici govorili o Jasenovcu kao radnom logoru u kojem je umrlo nekoliko hiljada ljudi.

U Srbiji već dvije decenije postoji narativ o „dva antifašistička pokreta!“, čime su partizani i četnici izjednačeni. Deset godina kasnije, došlo je do sudske rehabilitacije četničkih vođa Dragoljuba Draže Mihailovića i Nikole Kalabića. Revizionisti idu i korak dalje, pa pokušavaju da rehabilituju Milana Nedića, predsjednika kolaboracionističke Vlade nacionalnog spasa.

Iz današnje vizure, izjednačavanje dva pokreta nije donijelo željene rezultate i srpsko društvo je i dalje duboko podijeljeno po pitanju Drugog svjetskog rata. Oba revizionizma i hrvatski i srpski izrazito su antikomunistička, antipartizanska i antijugoslovenska, a istovremeno nijesu utemeljena na istorijskim činjenicama. Hrvatski revizionizam nema većeg uticaja na crnogorsko društvo, budući da vlada konsenzus o ustašama kao fašističkoj i kolaboracionističkoj vojsci. Veći problem predstavlja srpski revizionizam, jer u Crnoj Gori postoji dio društva koji baštini nasljeđe četničkog pokreta. Upravo oni koriste argumente i taktiku revizionista iz Srbije kako bi opravdali crnogorski četnički pokret.