Država je morala mnogo više da radi na izgradnji građanskog patriotizma i osjećaja pripadnosti. Crna Gora je, po mom mišljenju, premalo ulagala u razvoj institucija, obrazovnih politika i društvenih mehanizama koji bi jačali vezu građana sa državom i njenim vrijednostima, kazao je za Pobjedu Zlatko Vujović, politički analitičar i predsjednik Upravnog odbora CEMI-ja, dodajući da vjeruje da će proces evropskih integracija, institucionalnog sazrijevanja i smanjivanja spoljnog uticaja dovesti do postepenog smirivanja tih tenzija u Crnoj Gori i jačanja lojalnosti prema crnogorskoj državi.

“Mislim da je danas mnogo teže politički i institucionalno sačuvati i konsolidovati nezavisnost nego što je bilo formalno je obnoviti 2006. godine. Referendum je bio istorijski trenutak i politička prekretnica, ali očuvanje države je dugotrajan proces koji podrazumijeva jačanje institucija, društvene kohezije i otpornost na spoljne uticaje”, kazao je Vujović.

Poručio i da će, kako se Crna Gora bude približavala članstvu u Evropskoj uniji, uticaj Srbije i Rusije na unutrašnje procese slabiti.

Gdje je Crna Gora danas, 20 godina nakon obnove nezavisnosti?

Vujović: Kada govorimo o 20 godina od obnove nezavisnosti, važno je napraviti razliku između toga kako će ovaj period ocjenjivati istorija i kako ga danas vide građani koji u njemu žive. Građani su često nezadovoljni radom institucija, kvalitetom života ili političkim tenzijama, i to je legitimno, i opravdano. Međutim, kada se ovaj period bude posmatrao sa istorijske distance, vjerujem da će ocjena biti znatno pozitivnija nego što je danas dominantan osjećaj dijela javnosti.

Ako pogledamo gdje je Crna Gora bila početkom devedesetih, a gdje je danas, onda imamo mnogo razloga za zadovoljstvo. Crna Gora je uspjela da izbjegne ratna razaranja koja su obilježila region, ali i građanske sukobe kojima je u pojedinim trenucima bila veoma blizu. Uprkos dubokoj polarizaciji društva i snažnim spoljnim uticajima, prije svega iz Srbije, a kasnije i Rusije, politički procesi su ipak ostali u okvirima mira.

Institucije jesu često zakazivale, njihov rad je obilježio veliki stepen korupcije, jačanje organizovanog kriminala i njegove veze sa elementima vlasti, što jeste sve razlog za nezadovoljstvo, ali ako Crnu Goru uporedimo sa regionom, definitivno nijesmo lošiji, a u odnosu na većinu zemalja Zapadnog Balkana smo značajno bolji. Današnje stabilne demokratije su snažno uzdrmane određenim potezima i procesima koji erodiraju integritet institucija, tako da danas čak i mnogo razvijenije demokratije imaju ozbiljne probleme kada se suoče sa autoritarnim tendencijama.

Ekonomski gledano, Crna Gora je od najslabije razvijene republike bivše Jugoslavije došla do toga da je danas, po mnogim parametrima, iza Slovenije i Hrvatske, dok je prestigla druge države regiona. Uz to, ostvareni su ključni strateški ciljevi – obnovljena je nezavisnost, država je postala članica NATO-a, a danas je najbliža članstvu u Evropskoj uniji.

Zato mislim da je Crna Gora u prethodnih 20 godina prošla ogroman transformacijski put. Ovo više nije država iz devedesetih. Ona je danas otvorenija, tolerantnija i institucionalno zrelija nego što je bila, uprkos svim problemima i podjelama koje i dalje postoje.

Referendumske podjele i dalje su „žive“. Zašto je to tako i da li su te podjele političke partije svjesno održavale zarad očuvanja vlasti?

Vujović: Crnu Goru su istorijski karakterisale duboke identitetske i političke podjele koje nijesu nastale 2006. godine, već imaju mnogo dublje korijene. Ako pogledamo geografiju referendumskih rezultata, jasno se vidi da su određene razlike postojale između krajeva koji su decenijama bili pod različitim političkim i kulturnim uticajima. Dio teritorija je veoma kasno integrisan u crnogorski državni okvir, neke neposredno pred Prvi svjetski rat, dok su druge mnogo duže bile vezane za drugačije političke i administrativne sisteme. Takve istorijske razlike prirodno ostavljaju trag i potrebno je vrijeme da se one prevaziđu.

Dodatni problem je što je nakon nestanka crnogorske državnosti 1918. godine uslijedio dug period u kojem su tadašnje vlasti sistematski slabile posebnost crnogorskog identiteta i državnosti. Te istorijske posljedice nijesu mogle biti prevaziđene za svega dvije decenije. Međutim, ono što je realne razlike dodatno produbljivalo bili su snažni spoljašnji uticaji i unutrašnje političke manipulacije. Podjele su intenzivirane svaki put kada je rastao politički i medijski pritisak iz Srbije, a u određenim periodima i djelovanje Rusije. Identitetska pitanja su često korišćena kako bi se održavala stalna politička mobilizacija i osjećaj ugroženosti.

Ipak, mislim da je važno reći da vrijeme radi u korist stabilizacije Crne Gore. Istraživanja danas pokazuju da bi podrška nezavisnosti bila znatno veća nego 2006. godine. Tada je nezavisnost podržalo 55,5 odsto građana, dok danas podrška ide i do oko 75 procenata. To govori da su građani u međuvremenu prepoznali prednosti života u nezavisnoj državi – veću političku stabilnost, bolju zaštitu prava, sigurnost, članstvo u NATO-u i evropsku perspektivu.

To je zapravo prirodan proces za državu koja ima viševjekovnu tradiciju državnosti. Međutim, da bi se podjele dodatno smanjivale, potrebno je nekoliko stvari. Prije svega, potrebno je ograničiti destruktivne spoljne uticaje koji zloupotrebljavaju identitetska i socijalna pitanja kako bi destabilizovali Crnu Goru. Drugo, same crnogorske vlasti, i prije i poslije 2020. godine, nijesu dovoljno ulagale u institucije koje su morale jačati građanski identitet, društvenu koheziju i povjerenje u državu.

Umjesto toga, često se insistiralo na etničkim ključevima i partijskim balansima, što je dugoročno oslabilo institucionalni karakter države. Nakon 2020. godine postalo je još vidljivije da problem nije bio nedostatak zastupljenosti pojedinih zajednica, već pokušaj političke instrumentalizacije identitetskih pitanja.

Crna Gora može prevazići ove podjele bez većih potresa, ali pod uslovom da region uđe u stabilniju fazu i da prestanu politike koje i dalje rade na ostvarenju velikodržavnih projekata. Dok god postoje snažni spoljašnji centri koji destabilizaciju regiona vide kao politički interes, podjele će ostajati prisutne, ne samo u Crnoj Gori nego i širom Zapadnog Balkana. Postojanje agresivnih autoritarnih režima, kao što je režim predsjednika Aleksandra Vučića u Srbiji, sa namjerom realizacije velikodržavnih projekata svim, pa čak i oružanim putem, te njihovo miješanje u procese u susjednim zemljama sprečava rješavanje i ovog pitanja u Crnoj Gori.

Nekadašnji šef parlamenta Ranko Krivokapić nedavno je rekao da je nakon obnove nezavisnosti DPS-u partija ostala na prvom mjestu, dok je država bila na drugom. Može li se reći da je DPS nakon 2006. stavio partiju ispred države?

Vujović: Mislim da u toj ocjeni ima dosta istine, ali isto tako treba biti objektivan i reći da to nije bio problem samo DPS-a. DPS je kao dominantna partija vlasti svakako imao najveću odgovornost, jer je decenijama kontrolisao ključne procese i imao presudan uticaj na funkcionisanje institucija. U tom periodu je značajno atrofirala institucionalna autonomija sistema, a partijski interes je vrlo često bio iznad institucionalnog integriteta.

Međutim, teško je izdvojiti gotovo ijednu relevantnu političku partiju u Crnoj Gori koja nije funkcionisala po sličnom modelu. To se odnosilo i na manje partije, uključujući SDP, SD i partije manjinskih naroda, ali isto tako i za opoziciju (SNP; NSD, DNP, Demokrate, NS...) na državnom nivou (do 2020. godine) koja je bila na vlasti u brojnim opštinama i u jednom značajnom periodu na saveznom nivou. Razlika je možda bila u nijansama i u određenim vrijednosnim pitanjima – recimo odnosu prema državnim simbolima, nezavisnosti, građanskom konceptu države ili spoljnopolitičkim prioritetima – ali suštinski model upravljanja ostajao je veoma sličan.

Nijedna od tih partija nije izgradila merit sistem u kojem najbolji i najkompetentniji dolaze na odgovorne pozicije. Razlika se svodila samo na obim upravljanja državnim institucijama, ko je imao veći broj institucija pod svojom kontrolom. Umjesto toga, dominantan je bio partijski ključ. Napredovanje u institucijama često nije zavisilo od stručnosti, već od političke podobnosti. To je dugoročno oslabilo kapacitete države i urušilo povjerenje građana u institucije.

Nakon 2020. godine nije došlo do suštinske promjene tog modela. Promijenili su se politički akteri, došla su nova lica, ali je logika ostala gotovo ista – partije i dalje pokušavaju da kontrolišu institucije i raspoređuju moć kroz partijski sistem. Negativna strana ovog procesa je vidljivija jer oni koji su pobjedu 2020. godine izgradili na kritici ovih pojava su agresivno počeli primjenjivati iste prakse. Zato mislim da problem nije samo u jednoj partiji, nego u svim partijama, odnosno u političkoj kulturi koja je naslijeđena još iz perioda jednopartijskog sistema.

Na prostoru Zapadnog Balkana i dalje je veoma prisutan model prema kojem partija želi da upravlja svim segmentima društva. Nemamo dovoljno razvijenu političku kulturu u kojoj će institucije biti važnije od partija, niti dovoljno snažan profesionalni menadžerski sloj koji će insistirati na rezultatima, a ne na partijskoj pripadnosti. Zato se često dešavalo da se prednost daje poslušnom partijskom kadru, a ne sposobnom profesionalcu.

Posljedice takvog sistema vidjele su se i kroz propadanje brojnih državnih preduzeća i slabljenje javnog sektora. Ipak, jedna od pozitivnih promjena jeste jačanje privatnog sektora i dolazak međunarodnih kompanija koje traže kompetentne ljude i rezultate, a ne partijske knjižice. Što bude jačala srednja klasa koja ekonomski ne zavisi od države i političkih partija, to će biti teže održavati ovakav model političke kontrole.

Zato vjerujem da će evropske integracije, razvoj privatne ekonomije i jačanje nezavisne srednje klase dugoročno mijenjati političku kulturu u Crnoj Gori. Ali taj proces neće biti brz, jer je riječ o obrascu ponašanja koji traje decenijama.

Je li porazno što se ni danas dio građana ne identifikuje emocionalno sa državom, ali i to što državu danas vodi dio onih koji su bili protiv njene nezavisnosti?

Vujović: Mislim da je to prije svega prirodan proces kroz koji prolazi svaka država koja relativno skoro obnovi nezavisnost. Veza između građana i države ne gradi se preko noći, posebno u društvu koje je tokom jednog vijeka promijenilo više državnih okvira i identitetskih modela.

Građani Crne Gore su u relativno kratkom istorijskom periodu, od nešto više od 100 godina, živjeli u nekoliko različitih država – od Kraljevine Crne Gore, preko Kraljevine SHS i Jugoslavije, socijalističke Jugoslavije, zatim SRJ i državne zajednice Srbije i Crne Gore, pa do današnje nezavisne Crne Gore. Za mnoge generacije to je bio veoma dramatičan identitetski proces. Dio starijih građana emocionalno se vezivao za prethodne državne okvire, kao što se nekada dio građana nije identifikovao ni sa državnom zajednicom Srbije I Crne Gore, već sa bivšom Jugoslavijom ili sa idejom nezavisne Crne Gore. Zato mislim da te procese treba razumjeti kao dio prirodne transformacije identiteta. Potrebno je vrijeme da stasaju generacije koje će isključivo Crnu Goru doživljavati kao svoj jedini politički i državni okvir. To je proces koji traje i koji ne može biti završen za dvije decenije.

Međutim, država je morala mnogo više da radi na izgradnji građanskog patriotizma i osjećaja pripadnosti. Crna Gora je, po mom mišljenju, premalo ulagala u razvoj institucija, obrazovnih politika i društvenih mehanizama koji bi jačali vezu građana sa državom i njenim vrijednostima.

Istovremeno, činjenica da danas dio vlasti čine političke strukture koje su nekada bile protiv nezavisnosti ne mora nužno biti samo negativna pojava. Naprotiv, u tome postoji i određena politička racionalnost. Ulaskom u institucije sistema i preuzimanjem odgovornosti, te partije su morale da prilagode svoje ponašanje realnosti nezavisne Crne Gore.

Da su ostale trajno izvan vlasti, vjerovatno bi nastavile snažniju radikalizaciju, slično onome što smo gledali tokom procesa ulaska Crne Gore u NATO ili nakon priznanja Kosova. Kao dio vlasti, one danas ipak imaju interes da čuvaju političku stabilnost, da ne ulaze u otvoreni sukob sa zapadnim partnerima i da ne blokiraju evropski put Crne Gore do kraja, jer bi to ugrozilo i njihov politički opstanak u vlasti.

Zato vjerujem da će se vremenom i njihov odnos prema državi mijenjati. Politika često prati interes, a interes velikog dijela tih struktura danas je da ostanu dio sistema, da ostanu dio vlasti, a ne da ga ruše. U tom smislu mislim da je dio nekadašnjih antisistemskih politika već počeo da se postepeno pacifikuje. Radikalizacija ponašanja nekih od ovih aktera je po pravilu vezana za spoljnje miješanje i naloge stranih aktera.

Naravno, ostaje problem kada pojedini funkcioneri ne pokazuju dovoljno poštovanja prema državnim simbolima ili samom Danu nezavisnosti. To jeste politički i društveno loša poruka. Ali dugoročno gledano, vjerujem da će proces evropskih integracija, institucionalnog sazrijevanja i smanjivanja spoljnog uticaja dovesti do postepenog smirivanja tih tenzija i jačanja lojalnosti prema crnogorskoj državi.

Dio prosrpskih partija ne odustaje od inicijative da srpski jezik bude službeni, trobojka državna zastava... Trobojke se vijore na pojedinim zgradama opština. Dan nezavisnosti čelnici pojedinih opština neće da slave. Predsjednik Skupštine ga i ne čestita. Je li teže bilo obnoviti nezavisnost ili je danas sačuvati?

Vujović: Mislim da je danas mnogo teže politički i institucionalno sačuvati i konsolidovati nezavisnost nego što je bilo formalno je obnoviti 2006. godine. Referendum je bio istorijski trenutak i politička prekretnica, ali očuvanje države je dugotrajan proces koji podrazumijeva jačanje institucija, društvene kohezije i otpornost na spoljne uticaje.

Kada govorimo o inicijativama poput zahtjeva da srpski jezik bude službeni ili da trobojka postane državni simbol, treba reći da su mnoga prava srpske zajednice već garantovana. Srpski jezik je u službenoj upotrebi, nacionalna i kulturna prava nijesu ugrožena i zato se ta pitanja prije svega koriste kao politički instrument mobilizacije i destabilizacije.

Veliki dio tih inicijativa rezultat je snažnog političkog uticaja zvaničnog Beograda na prosrpske partije u Crnoj Gori. Cilj takvih politika nije samo identitetska afirmacija, već i održavanje stalne političke tenzije i osporavanje pune konsolidacije crnogorske državnosti.

Vidimo da su takvi incidenti mnogo izraženiji u sredinama gdje prosrpske partije imaju stabilnu vlast i dominantnu poziciju, dok su znatno opreznije tamo gdje bi zbog radikalnih poteza mogle politički izgubiti podršku građana, odnosno ostati bez pozicija u vlasti. To pokazuje da i same te partije sve više vode računa o političkom interesu i očuvanju vlasti.

Istovremeno, vjerujem da će se dio tih tenzija postepeno smanjivati. Ulaskom prosrpskih partija u vlast one su morale da prihvate određena pravila političke realnosti nezavisne Crne Gore. Kao dio vlasti, mnogo im je teže da vode otvoreno destabilizujuću politiku nego što bi to bilo da su ostale trajno u opoziciji.

Takođe, kako se Crna Gora bude približavala članstvu u Evropskoj uniji, odnosno postane njena članica, uticaj Srbije i Rusije na unutrašnje procese će slabiti, vjerujem da će se smanjivati i broj ovakvih političkih provokacija. Jer dugoročno, interes većine političkih aktera u Crnoj Gori jeste da ostanu dio sistema vlasti i evropskog procesa, a ne da izazivaju destabilizaciju koja bi ih mogla politički marginalizovati.

Izazovi pred Crnom Gorom

Koji su najveći izazovi pred Crnom Gorom nakon 20 godina nezavisnosti i može li ih država savladati?

Vujović: Mislim da pred Crnom Gorom stoji nekoliko ključnih izazova koji će odrediti njen razvoj u narednim decenijama. Prvi i najvažniji jeste završetak procesa evropskih integracija i ulazak u Evropsku uniju. To nije samo spoljnopolitički cilj, već proces koji bi trebalo da ubrza demokratsku konsolidaciju države, jačanje institucija i uspostavljanje stabilnijeg pravnog i političkog sistema, ali i da obezbijedi ekonomski prosperitet zemlje.

Članstvo u Evropskoj uniji bi, između ostalog, značajno pomoglo u borbi protiv organizovanog kriminala i korupcije, jer bi institucije morale da funkcionišu po mnogo strožim evropskim standardima. Crna Gora i dalje ima ozbiljne probleme kada govorimo o instrumentalizaciji institucija, političkom uticaju na pravosuđe, medije, kao i o snažnoj političkoj polarizaciji koja često blokira reformske procese.

Drugi veliki izazov jeste prevazilaženje identitetskih i etničkih podjela, posebno između građana koji se dominantno identifikuju kao Crnogorci i onih koji se identifikuju kao Srbi. Ta polarizacija je i dalje jedan od ključnih izvora političke nestabilnosti, a dodatno je pojačavaju spoljašnji uticaji, prije svega iz Srbije i Rusije. Crna Gora će morati da pronađe model stabilnog građanskog društva u kojem različiti identiteti neće biti instrument političke destabilizacije.

Treći izazov, o kojem se mnogo manje govori, jeste demografski i ekonomski problem. Crna Gora se već sada suočava sa odlaskom domaćeg stanovništva, posebno mladih i obrazovanih ljudi, prema državama Evropske unije. Taj proces će vjerovatno dodatno ojačati nakon ulaska u EU, jer će građani Crne Gore imati potpuno otvoreno evropsko tržište rada.

Istovremeno, kao četvrti veliki izazov, Crna Gora već sada uvozi veliki broj stranih radnika, prije svega u turizmu, građevini, trgovini i uslužnim djelatnostima. Dio tih ljudi će trajno ostati u zemlji, što može donijeti ekonomske koristi, ali i otvoriti nova društvena pitanja ukoliko država ne bude imala jasnu integracionu politiku. Mnoge evropske države danas imaju ozbiljne probleme upravo zbog neuspješne integracije velikih migrantskih zajednica. Dakle, Crna Gora će morati da pronađe balans između zadržavanja domaćeg stanovništva i potrebe za stranom radnom snagom, uz očuvanje društvene stabilnosti i funkcionalnosti institucija.

Ipak, vjerujem da Crna Gora može savladati ove izazove. Ona je i u mnogo težim istorijskim okolnostima pokazala sposobnost da izbjegne sukobe i sačuva političku stabilnost. Ako uspije da završi evropske integracije, dodatno ojača institucije i smanji prostor za spoljne destabilizujuće uticaje, onda ima realnu šansu da u narednim decenijama postane stabilna i funkcionalna članica Evropske unije.