U analizi koju je za CDT pisao direktor Instituta Damar Vuk Čađenović ocjenjuje se koliko je Crna Gora dvadeset godina od obnove nezavisnosti zapravo otvorena i građanska država, s obzirom na to da se građanska država i otvoreno društvo nalaze na mnogim deklaracijama, partijskim programima i u javnim nastupima političkih elita.
Analiza je pripremljena u okviru dijaloga koji CDT sa Institutom Damar pokreće povodom obilježavanja 20 godina nezavisnosti.
Čađenović u analizi podsjeća da je Crna Gora ustavno određena kao građanska država što znači da politička zajednica počiva na građaninu kao nosiocu suverenosti, a ne na privilegovanom identitetskom kolektivu.
“Međutim, između ustavne formule i društvene stvarnosti postoji prostor u kojem se odlučuje stvarni karakter jednog poretka. Taj prostor čine institucije, političke partije, kultura javne rasprave i svakodnevna sposobnost društva da prihvati razliku bez pretvaranja razlike u trajni sukob”, navodi se.
U analizi se ističe da položaj žena predstavlja jedan od jasnijih pokazatelja da se crnogorski politički prostor makar djelimično otvarao.U Skupštini Crne Gore vidi se rast učešća žena, međutim ističe se i da su kvote i institucionalni mehanizmi otvorili vrata koja partijska selekcija i politička kultura same nijesu bile spremne da otvore i da je otpor patrijarhalnih obrazaca i dalje ostaje prisutan.
Slična logika, ističe se u analizi, važi i za položaj manjinskih zajednica.
“U periodu 2006–2023 zastupljenost manjinskih partija u Skupštini Crne Gore varira, ali 2023. godina predstavlja maksimum, sa ukupno deset mandata manjinskih lista i partija: šest Bošnjačke stranke, tri albanskih partija i jedan hrvatske partije. To pokazuje da je u pluralnom društvu politička stabilnost održivija kada se različitosti institucionalno uključuju, nego kada se politika gradi oko pretpostavke jedne dominantne zajednice. Građanska država, u tom smislu, nije negacija manjinskih identiteta, već okvir u kojem se oni politički priznaju bez dovođenja u pitanje jednakosti građana”, navodi se u analizi.
Međutim, ukazuje se da afirmativna zastupljenost nije isto što i depolarizacija.
“Raspoložive analize pokazuju da su manjinske partije dugo djelovale kao stabilizatori suverenističkog i proevropskog pola, ali i da se dio biračkog prostora postepeno etnički konsolidovao”, ocjenjuje se u analizi. Takođe da su “partije često ispravnu ideju afirmativne reprezentacije prevodile u trajnu logiku etničkog adresiranja birača. Tako se od referendumske formule građanske i multietničke države postupno prelazi ka obrascu u kojem partije razlike ne amortizuju, nego ih održavaju kao stabilnu infrastrukturu političke mobilizacije”, dodaje se.
Otvorenost jednog društva, međutim, ocjenuje se u analizi, ne mjeri se samo time ko je formalno prisutan u institucijama, već i time kako društvo doživljava različite grupe.
“Na skali od 0 do 1, gdje više vrijednosti znače veću negativnu socijalnu distancu, distanca prema Albancima pada sa 0,471 u 2006. na 0,383 u 2016. i 0,292 u 2026. godini. Distanca prema Romima ostaje vrlo visoka 2006. i 2016. godine (0,605), ali u 2026. pada na 0,362. Nasuprot tome, distanca prema LGBT osobama ostaje gotovo nepromijenjeno visoka: 0,57 u 2006, 0,57 u 2016. i 0,561 u 2026”, navodi Čađenović.
U analizi se zaključuje da dvadeset godina nakon obnove nezavisnosti, najpoštenija ocjena možda glasi ovako: Crna Gora jeste postala otvorenija i inkluzivnija nego što je bila 2006. godine, ali još nije dovoljno konsolidovala građanski model da bi on bio otporan na političke i identitetske regresije.
Cjelokupnu analizu možete pročitati ovdje: https://www.cdtmn.org/2026/05/08/gradanska-drzava-najvise-zivi-u-partijskim-programima-i-govorima-politicara/