Ta studija predstavljena je danas u Podgorici, na okruglom stolu koji je DFC organizovao u Naučno-tehnološkom parku.

Analitičar DFC-a Marko Banović rekao je da su fokus nove studije prvenstveno parlamentarni i lokalni izbori naredne godine, koji će, prema njegovim riječima, imati direktne implikacije na institucionalnu stabilnost, dinamiku evropskih integracija i dugoročnu geopolitičku orijentaciju.

„Nažalost, kao i tokom prethodnih izbornih ciklusa, i ove ćemo dočekati u političkoj nestabilnosti, fragmentisanom partijskom sistemu i izraženoj duštvenoj polarizaciji“, rekao je Banović.

On je objasnio da im je cilj bio da kroz analizu već dokumentovanih slučajeva stranog miješanja u izborne procese u Evropi rasvijetle obrasce i metode koji su već testirani na tlu Evropske unije (EU).

„Ključni cilj je bio da procijenimo realne rizike i primjene sličnih operativnih modela u predizbornom periodu u Crnoj Gori, kao i tokom izbornog procesa“, kazao je Banović.

On je istakao da je, kada se govori o stranom uticaju u Evropi, ključni faktor Rusija.

Banović je objasnio da je osnovna karakteristika ruskog uticaja djelovanje ispod praga otvorenog oružanog sukoba, kombinovanjem dezinformacija, informativnih manipulacija, sajber operacija, sabotaža, organizovanog kriminala, ekstremističkih grupa, zloupotrebom migracija, religije i onog najočeglednijeg - političkog i ekonomskog uticaja. 

Kako je naveo, među ključnim master narativima koje Rusija koristi u svojim informacionim operacijama je narativ da je Zapad u krizi, da Evropa prolazi kroz moralnu i identitetsku krizu i da ima velike probleme sa migracijom, ekonomijom i kulturnim konfliktima.

„Drugi master narativ je, naravno, gubitak suvereniteta i zapadno miješanje, a to je da EU i NATO ograničavaju autonomiju država“, rekao je Banović.

On je naveo da su ruski narativi i da je Rusija zaštitnik tradicionalnog poretka i tradicionalnih vrijednosti, kao i da je Zapad agresor i licemjer. 

Banović je rekao da su, kada je Crna Gora u pitanju, dezinformacione kampanje rusko-srpskih proksija oblikovale javno mjenje gotovo u svim izbornim ciklusima, a posebno od 2016. godine do danas.

On je objasnio da su četiri ključna narativa koja su uočili bili narativi o ugroženosti Srba u Crnoj Gori i diskriminaciji, o tome da je Crna Gora „ambasadoristan“ i da nema svoj suverenitet, zatim narativi o srpskom jeziku i simbolima, kao i o instrumentalizaciji Kosova.

Prema riječima Banovića, jedna od ključnih poluga za širenje ruskog i srpskog uticaja u Crnoj Gori je Srpska pravoslavna crkva (SPC), koja raspolaže izraženim mobilizacionim kapacitetom koji prevazilazi vjerski okvir i ulazi u sferu nacionalne i političke mobilizacije. 

„Ona, takođe, pruža ideološki okvir za djelovanje gotovo svih drugih proksija u državi, koji uključuju političke strukture, medije, ekstremističke grupe i nevladine organizacije“, naveo je Banović.

U studiji DFC-a ističe se da je potrebno razvijanje posebnog plana zaštite izbornog procesa od stranog miješanja.

„Crna Gora treba pravovremeno da razvije poseban plan zaštite izbornog procesa od stranog miješanja, koji bi objedinio institucionalne, regulatorne, bezbjednosne, medijske i društvene mjere“, navodi se u studiji.

Takav plan, kako se dodaje, treba da bude usklađen sa evropskim standardima, preporukama Evropske komisije i iskustvima država koje su već bile izložene intenzivnim operacijama stranog uticaja.

„U tom smislu, izbori naredne godine predstavljaju ne samo politički, već i bezbjednosni i demokratski test za Crnu Goru. Njihova zaštita mora početi prije formalnog početka kampanje, jer se hibridne operacije najčešće pripremaju mnogo ranije nego što postanu vidljive široj javnosti“, ističe se u studiji.

Navodi se da parlamentarni i lokalni izbori naredne godine zahtijevaju sveobuhvatan pristup zaštite izbornog procesa, jer se rizici stranog miješanja ne svode samo na plasiranje dezinformacija ili pojedinačne kampanje uticaja.

Ističe se da se malignim stranim uticajem može djelovati istovremeno kroz medije, društvene mreže, političke aktere, vjerske i identitetske narative, finansijske kanale, regionalne proksije i institucionalne slabosti.

„Zbog toga odgovor države, civilnog društva i medija treba biti pravovremen, koordinisan i zasnovan na jasnoj procjeni rizika“, naglašeno je u studiji.

DFC je pripremio i preporuke za jačanje otpornosti i zaštitu izbornog procesa u predizbornom periodu u Crnoj Gori, a među njima je prvi prioritet uspostavljanje institucionalnog mehanizma za praćenje i odgovor na strano miješanje u izborni proces.

„Vlada, Skupština, Agencija za nacionalnu bezbjednost (ANB), Državna izborna komisija, Agencija za elektronske medije, Agencija za sprečavanje korupcije (ASK), Ministarstvo unutrašnjih poslova (MUP) i relevantne regulatorne institucije treba da uspostave stalno koordinaciono tijelo za izborni integritet“, navodi se u studiji.

Objašnjeno je da bi to tijelo pratilo rizike od stranog miješanja, razmjenjivalo informacije, identifikovalo potencijalne incidente i javno komuniciralo provjerene nalaze.

„Posebno je važno da se strano miješanje, informaciona manipulacija i hibridne prijetnje formalno prepoznaju kao dio izborne bezbjednosti, jer postojeći institucionalni okvir još uvijek nije dovoljno prilagođen novoj prirodi prijetnji“, dodaje se u studiji.

Kako se navodi, drugi prioritet odnosi se na završetak izborne reforme i zatvaranje pravnih praznina koje mogu biti iskorišćene za destabilizaciju.

„Neophodno je da se pitanja biračkog spiska, prebivališta, finansiranja kampanja, medijskog predstavljanja, digitalnog oglašavanja i nadzora nad kampanjama riješe prije ulaska u najintenzivniju fazu predizbornog perioda“, piše u studiji.

Navodi se da svaka promjena izbornih pravila mora biti sprovedena transparentno, inkluzivno i uz najširi mogući politički konsenzus.

„Jednostrane ili kasne izmjene izbornih pravila mogu postati okidač za političku krizu, delegitimizaciju procesa i hibridni pritisak trećih strana. Posebnu pažnju treba posvetiti zaštiti biračkog prava dijaspore i sprečavanju narativa koji pitanje biračkog spiska mogu pretvoriti u instrument identitetske polarizacije“, dodaje se u studiji.

Prioritet je, kako se navodi, i jačanje transparentnosti političkog finansiranja i sprečavanje prikrivenog stranog subvencionisanja kampanja.

Ističe se da iskustva evropskih država pokazuju da strani uticaj ne funkcioniše samo kroz propagandu, već i kroz netransparentnu podršku političkim akterima, udruženjima, medijima, influenserima, konsultantskim strukturama i digitalnim kampanjama.

„ASK i nadležni organi treba da unaprijede nadzor nad finansiranjem političkih subjekata i kampanja na društvenim mrežama. Potrebno je uvesti obavezu detaljnog izvještavanja o digitalnom oglašavanju, angažovanju marketinških agencija, političkih konsultanata, influensera i medijskih posrednika“, dodaje se u studiji.

Jedna od preporuka je i sistematsko praćenje informacionog prostora.

„U predizbornom periodu treba uspostaviti stalni monitoring tradicionalnih medija, portala, društvenih mreža i zatvorenijih komunikacionih kanala, poput Telegram i Vajber grupa i koordinisanih mreža na platformama X, Fejsbuk, Instagram, TikTok i Jutjub“, navodi se u preporukama DFC-a.

Naglašeno je da monitoring ne treba da bude usmjeren samo na pojedinačne lažne vijesti, već na narativne obrasce, koordinisano ponašanje, vještačku amplifikaciju, mreže lažnih naloga, zloupotrebu vještačke inteligencije, dipfejk sadržaje i pokušaje diskreditacije izbornih institucija.

Navodi se da se peti prioritet odnosi na odgovornost digitalnih platformi.

„Državne institucije, regulatorna tijela i civilno društvo treba da uspostave direktne komunikacione kanale sa velikim platformama prije početka kampanje. Cilj je da se brzo prijavljuju koordinisane manipulacije, lažno predstavljanje medija i institucija, dipfejk sadržaji, plaćene političke kampanje bez transparentnog izvora i mreže koje vještački pojačavaju polarizujuće narative“, dodaje se u studiji.

Prioritet je i zaštita medijskog prostora, za šta se navodi da Crna Gora mora ojačati transparentnost medijskog vlasništva, finansiranja i uređivačkih veza sa regionalnim političkim i poslovnim strukturama.

Ističe se da je jedan od prioriteta i jačanje sajber bezbjednosti izbornih i državnih institucija.

„Državna izborna komisija, opštinske izborne komisije, MUP, registri birača, medijske kuće i ključne državne institucije moraju proći bezbjednosne provjere informacionih sistema prije početka kampanje“, navodi se u studiji.

U DFC-u smatraju da je potrebno izraditi protokole za reagovanje u slučaju sajber napada, curenja podataka, DDoS napada, kompromitovanja komunikacionih kanala ili objavljivanja falsifikovanih dokumenata.

„Posebnu pažnju treba posvetiti mogućnosti da se osujete sajber incidenti koji mogu da se iskoriste za širenje narativa o nelegitimnosti izbora, krađi glasova ili nesposobnosti institucija da zaštite proces“, dodaje se u studiji.

Ističe se da je jedan od prioriteta i strateška komunikacija države i da institucije ne smiju reagovati tek nakon što dezinformacija postane dominantna tema.

„Potrebno je unaprijed pripremiti jasne komunikacione protokole, javne kanale za provjeru informacija i brze reakcije na incidente“, navodi se u studiji.

Kako se ističe, Državna izborna komisija, policija, tužilaštvo, regulatorna tijela i Vlada moraju komunicirati precizno, pravovremeno i bez političke instrumentalizacije.

Navodi se da ćutanje institucija u kriznim situacijama otvara prostor za manipulacije, a neusklađene poruke dodatno proizvode nepovjerenje.

U studiji se jedan od prioriteta odnosi i na jačanje uloge civilnog društva, akademske zajednice i nezavisnih eksperata.

„Organizacije koje se bave monitoringom izbora, dezinformacijama, digitalnim pravima, medijima i bezbjednošću treba da budu uključene u sistem rane detekcije rizika. Civilno društvo može imati ključnu ulogu u mapiranju narativa, otkrivanju koordinisanih kampanja, edukaciji građana i povezivanju sa međunarodnim mrežama za praćenje stranog miješanja“, piše u studiji.

Na okruglom stolu, minutom ćutanja, odata je počast nedavno preminulom Goranu Poleksiću, koji je radio u DFC-u.

Predsjednik Atlantskog saveza (ASCG) Savo Kentera rekao je da je Poleksić bio tu za mlade ljude iz DFC-a, da im prenese znanje, bogato iskustvo.

„On je neko ko je čitav život proveo u bezbjednosnom sektoru, počevši od ANB-a, kasnije vojno-obavještajne službe, da bi na kraju karijere posljednje godine proveo u ASCG, u DFC-u“, rekao je Kentera.

Kako je naveo, Poleksić je na ljude iz DFC-a prenio najbolje iksustvo i znanje koje je imao. 

„Koliko je dobro i nesebično to radio vidjećete i u onome što će danas predstaviti kolege iz DFC-a, u studiji koja će prvi put razotkriti do detalja neke stvari za koje smo možda znali ili sumnjali da postoje, ali nikad na njih nije ovako direktno ukazano kao što će danas to biti urađeno“, kazao je Kentera.

On je čestitao kolegama iz DFC-a na hrabrosti i smjelosti da odu korak dalje i da pokažu da će bilo ko, ko pokuša da se miješa u unutrašnje stvari Crne Gore, odakle god da dolazi, u tome biti osujećen, makar kada su u pitanju ASCG i DFC. 

„Nastavićemo da radimo sve da Crnu Goru održimo jakom, stabilnom, evropskom u porodici evropskih zapadnih naroda. To je ono što bi Goran želio, koji se do zadnjeg momenta borio i vjerovao u takvu Crnu Goru“, poručio je Kentera.