Geopolitička situacija znatno se promijenila od 2013. godine, odnosno od ulaska Hrvatske u Evropsku uniju, i proširenje se danas više ne posmatra samo kao tehnički proces zasnovan na zaslugama, već kao strateško ulaganje u mir, bezbjednost i stabilnost kontinenta. Međutim, najnoviji prijedlog koji je javnosti prezentovan prošle sedmice prijeti da promijeni pravila igre za države kandidate, uključujući i Crnu Goru, piše Pobjeda.
Grupa od pet uticajnih država članica, među kojima su Njemačka, Francuska, Holandija, Belgija i Luksemburg, sastavila je nezvanični dokument, takozvani non-pejper, kojim se traži drastično pooštravanje uslova za buduće članice bloka.
Autori dokumenta predlažu izradu standardnog okvira za buduće pristupne ugovore, koji bi uključivao jačanje i produženje važenja zaštitnih klauzula, ali i privremeno ograničavanje prava glasa za nove države članice tokom prelaznog perioda nakon prijema.
Hrvatski politikolog i politički konsultant Aleksandar Musić ocjenjuje, u izjavi za Pobjedu, da je ovakav prijedlog duboko pogrešan i opasan.
“Radi se o lošem prijedlogu. Lošem za Evropu, lošem za Crnu Goru, a lošem i za dugoročne interese navedenih država članica. Ono što je donedavno karakterisalo evropski projekat jeste duboko shvatanje da Evropa nijesu samo ekonomske transakcije, nego i sistem vrijednosti, sistem povjerenja”, kategoričan je Musić.
Potpisnice ovog dokumenta smatraju da bi EU morala da povede detaljnu diskusiju o mogućnosti uvođenja privremenih, prelaznih ograničenja prava glasa novim članicama, u oblastima u kojima je unutar Unije potrebna jednoglasnost, kao što su proširenje, zajednička spoljna i bezbjednosna politika i višegodišnji finansijski okvir.
Musić, međutim, upozorava da geopolitička realnost nalaže zajedništvo, a ne podjele na „kaste“, jer nijedna evropska država sama ne može, ni izbliza, biti konkurent silama poput Amerike i Kine na Zapadu i Istoku.
“Stvaranje kastinskih odnosa među državama članicama samo bi dalo vjetar u leđa onim snagama u evropskim društvima koji preziru svaku Evropu i traže izgovor za svako njeno miniranje, a ovo bi im legalizovalo argument. Istovremeno, to bi u samom začetku krenulo razgrađivati vezivno tkivo novih država članica i same Evrope. Strateški, operativni i percepcijski loš potez, ako do njega dođe”, poručuje Musić.
Pored ograničenog prava glasa, „non-pejper“ predviđa i čitav katalog zaštitnih klauzula koje bi se primjenjivale na pitanja unutrašnje i ekonomske bezbjednosti, kao i na otpornost prema stranom miješanju.
Apsolutni fokus stavljen je na vladavinu prava, gdje pet država predlaže uvođenje takozvane klauzule o sprečavanju nazadovanja u pogledu evropskih vrijednosti i medijskih sloboda. Prema tom mehanizmu, svako kršenje preuzetih obaveza moglo bi automatski da pokrene finansijske sankcije i blokadu evropskih fondova, postupke zbog povrede prava EU i suspenziju određenih oblika saradnje sa novom članicom.
Kao jedan od ključnih političkih preduslova za pristupanje novih država navodi se i obavezno učešće u Evropskom javnom tužilaštvu (EPPO), što se smatra presudnim instrumentom u borbi protiv zloupotrebe novca iz EU fondova.
Dok autori dokumenta u ovim mjerama vide zaštitu stabilnosti i integriteta Unije prije nego što ona primi nove članice, analitičari upozoravaju da bi slanje poruke kandidatima da će nakon godina reformi postati „članice drugog reda“ moglo ozbiljno demotivisati reformske snage na Zapadnom Balkanu i usporiti ionako izazovan pregovarački proces.
Izvršna direktorica Centra za građansko obrazovanje Daliborka Uljarević, povodom ovog pitanja ima nešto drugačije mišljenje i kaže da je ovakva reakcija pet članica EU očigledan odraz iskustava koje je Evropska unija imala sa pojedinim državama nakon njihovog pristupanja.
Ona dodaje da ovaj prijedlog potvrđuje i jednu širu promjenu, a to je da proces proširenja danas više nije samo pitanje spremnosti kandidata za članstvo, već i pitanje unutrašnje reforme same Evropske unije. Navodi da EU pokušava da, iz iskustava prethodnih proširenja, izvuče pouke i izgradi mehanizme koji će spriječiti buduće blokade, zloupotrebe i demokratsko nazadovanje unutar vlastitih redova.
“Posljednjih godina EU se suočava sa ozbiljnim problemima u zaštiti vladavine prava unutar sopstvenih redova, prije svega u Mađarskoj, ali i u nekim drugim državama. Zbog toga danas postoji znatno manje spremnosti da se političko povjerenje poklanja unaprijed, a mnogo je veća potreba da se ono zasluži i trajno potvrđuje”, kaže Uljarević.
Istovremeno, kako dodaje, obnovljenu politiku proširenja unutar institucija EU ne prati odgovarajuća dinamika reformi u državama kandidatima, niti postoji puno povjerenje da će dostignuti standardi ostati održivi nakon pristupanja.
“U toj konstelaciji EU pokušava pronaći balans između geopolitičke potrebe za proširenjem i potrebe da zaštiti vlastiti institucionalni i vrijednosni okvir. Zato se istovremeno šalju dvije poruke, da su vrata EU otvorena, ali i da će mehanizmi kontrole biti snažniji nego ranije”, smatra izvršna direktorka CGO.
Drugim riječima, prema njenim navodima, Brisel više ne želi situaciju u kojoj neka država formalno ispuni uslove za članstvo, a potom i njeni građani i sama Unija godinama plaćaju cijenu urušavanja vladavine prava, slabljenja nezavisnih institucija ili odstupanja od demokratskih principa.
“Ovo je snažna opomena da se od kandidata više ne traži samo tehničko usklađivanje zakonodavstva, već dokaz da su reforme zaista zaživjele u praksi, da su institucije sposobne da izdrže političke promjene i da postoji otpornost na autoritarne tendencije, korupciju i maligne spoljne uticaje. Nadam se da će vlasti u Crnoj Gori ovu poruku razumjeti upravo na taj način, iako dosadašnja sklonost površnom pristupu reformama ne daje mnogo razloga za optimizam”, kaže Uljarević.
Ona smatra da je važnije pitanje od eventualnog privremenog ograničavanja prava glasa, da li će Crna Gora do samog pristupanja uspjeti da izgradi institucije koje funkcionišu nezavisno od političkih promjena i partijskih interesa.
“Ako uspije da pokaže uvjerljive i održive rezultate u oblasti vladavine prava, borbe protiv korupcije i funkcionisanja demokratskih institucija, ovakvi zaštitni mehanizmi vjerovatno neće ni biti tema. Ako ne uspije, onda ni formalno članstvo samo po sebi neće biti garancija pune integracije u evropski politički prostor, a jedan od izraza toga mogla bi biti upravo ograničenja u procesima odlučivanja, što bi predstavljalo ozbiljan politički i reputacioni problem za Crnu Goru, ali i razočarenje za naše građane”, zaključuje sagovornica našeg lista.