Pristupanje SEPA sistemu, usklađivanje sa standardima Evropskog sistema centralnih banaka i intenziviranje procesa evropskih integracija donose brojne koristi za crnogorski finansijski sistem, ali istovremeno otvaraju i pitanje dugoročne finansijske održivosti institucija koje te procese treba da iznesu. Upravo je to jedna od ključnih poruka nedavno objavljenog izvještaja Međunarodnog monetarnog fonda o Centralnoj banci Crne Gore, u kojem se upozorava na pad pojedinih prihodnih izvora, rast operativnih troškova i potrebu dodatnog jačanja kapitalnih rezervi, piše Bankar.me.

U razgovoru za Bankar, viceguvernerka Centralne banke Crne Gore Zorica Kalezić kaže da izvještaj MMF-a ne treba posmatrati kao upozorenje na ugroženu stabilnost institucije, već kao potvrdu izazova koje je CBCG prepoznala na vrijeme i zbog kojih je upravo od MMF-a zatražila nezavisnu procjenu svoje dugoročne finansijske održivosti.

MMF je u najnovijem izvještaju analizirao dugoročnu finansijsku održivost CBCG u kontekstu evropskih integracija, promjena u prihodnoj strukturi i novih investicionih potreba. Kako tumačite ključne nalaze i preporuke Fonda?

Kalezić: Izvještaj MMF-a za CBCG predstavlja veoma važan dokument jer daje nezavisnu i međunarodno uporedivu procjenu finansijske održivosti institucije u narednom periodu.

CBCG je na vrijeme prepoznala da će proces evropskih integracija, pristupanje SEPA sistemu, uvođenje nacionalnog sistema instant plaćanja (TIPS klon) i sprovođenje ostalih reformi koje podrazumijevaju usklađivanje sa evropskim standardima, zahtijevati značajna ulaganja u infrastrukturu, tehnologiju i operativne kapacitete. Uz to, važno je imati u vidu da CBCG, za razliku od centralnih banka Eurosistema, ne ostvaruje senjoraž (seigniorage), odnosno prihod od emisije novca.

Dodatno, tokom 2024. godine, Ministarstvo finansija je pokrenulo inicijative za smanjenje određenih naknada CBCG, što je rezultiralo postupkom pred Ustavnim sudom.

Imajući u vidu prethodno navedeno, kao i moguće posljedice pomenutog postupka, CBCG je smatrala neophodnim da se, primjenom međunarodno priznate metodologije, utvrdi da li su i u kojoj mjeri postojeći kapital i prihodi CBCG dovoljni da ova institucija i u narednim godinama ostane finansijski nezavisna, stabilna i sposobna da obavlja sve svoje zakonske funkcije.

Stoga je, početkom 2025. godine, CBCG zatražila od MMF-a da kroz program tehničke podrške, izvrši nezavisnu procjenu dugoročne finansijske održivosti institucije.

U svom izvještaju, MMF potvrđuje da će pristupanje SEPA sistemu postepeno smanjivati prihode CBCG od domaćih platnih usluga, dok će istovremeno troškovi povezani sa evropskim integracijama, uvođenjem TIPS klon infrastrukture i procesom transformacije CBCG u susret ispunjavanju standarda Evropskog sistema centralnih banaka (ESCB), dodatno rasti.

Zato MMF preporučuje da CBCG nastavi da jača kapitalne rezerve i formira dodatne zaštitne baferе, kako bi se očuvala dugoročna finansijska održivost institucije. Takođe se preporučuje da se stresno testiranje bilansa stanja CBCG sprovodi najmanje jednom godišnje, kako bi se na vrijeme procijenili mogući rizici i posljedice nepovoljnih ekonomskih kretanja.

CBCG je u potpunosti prihvatila preporuke MMF-a i već preduzima aktivnosti da predloženo stresno testiranje postane redovna analitička funkcija CBCG, što podrazumijeva dodatno jačanje internih kapaciteta i razvoj specijalizovanih stručnih timova.

Važno je naglasiti i da je MMF ocijenio da CBCG ostvaruje stabilnu operativnu efikasnost, te da su njeni operativni troškovi u okviru međunarodno uporedivih normi, uprkos činjenici da CBCG funkcioniše u maloj i eurizovanoj ekonomiji sa ograničenom ekonomijom obima.

Zaključno, izvještaj MMF-a potvrđuje da je očuvanje adekvatnog nivoa kapitala, likvidnosnih rezervi i stabilnog modela prihoda od ključnog značaja za finansijsku nezavisnost CBCG, za stabilnost platnog sistema i za uspješnu evropsku finansijsku integraciju Crne Gore.

Pristupanje SEPA sistemu predstavlja jednu od najznačajnijih finansijskih reformi na evropskom putu Crne Gore. Kako CBCG procjenjuje efekte ove integracije na sopstveni poslovni model i prihode od platnog prometa u periodu do 2030. godine?

Kalezić: Pristupanje SEPA sistemu predstavlja važan korak ka dubljoj finansijskoj integraciji Crne Gore sa Evropskom unijom, koji je donio direktne benefite za građane, privredu i državu, u vidu bržih, jednostavnijih i jeftinijih plaćanja sa zemljama EU i drugim članicama SEPA.

Istovremeno, SEPA integracija ima direktan uticaj na prihode CBCG. Podsjećamo da je, u cilju prilagođavanja novim platnim sistemima, CBCG donijela odluku da, od 1. decembra 2025. godine, naknade koje CBCG obračunava bankama za usluge u RTGS i DNS platnim sistemima snizi za 50%. Procjena je da će ovo sniženje naknada umanjiti prihode CBCG za oko 12 miliona eura u periodu od 2026. do 2030. godine. Ipak, ova odluka je donesena imajući u vidu šire koristi za cijeli sistem – efikasniji platni promet, bolju dostupnost usluga i niže troškove za građane i privredu.

Takođe, CBCG je omogućila izvršavanje međunarodnih transakcija Ministarstvu finansija putem SEPA SCT šeme, uz jedinstvenu naknadu od 50 eura po transakciji za plaćanja preko računa u inostranstvu. Procjena je da će ovim biti omogućena budžetska ušteda od oko 6 miliona eura ukupno u narednih pet godina, dok je istovremeno došlo do direktnog smanjenja prihoda CBCG.

CBCG je dodatno smanjila i naknadu za transakcije sa Glavnog računa državnog trezora, čime su obezbijeđene dodatne uštede za državni budžet od oko 4,5 miliona eura u narednih pet godina, takođe na teret sopstvenih prihoda CBCG.

Kumulativno posmatrano, ove mjere rezultiraju ukupnim efektom većim od 23 miliona eura u petogodišnjem periodu, što predstavlja oko 46,2% zakonom utvrđenog osnovnog kapitala CBCG.

U izvještaju MMF-a je konstatovano da pad prihoda od platnog prometa, usljed pristupanja SEPA sistemu, kao i rastući operativni troškovi povezani sa procesom evropskih integacija, stvaraju pritisak na finansijsku stabilnost CBCG. Ukazano je da postoji rizik da CBCG tokom projektovanog perioda ostvari operativni gubitak, pa je preporučeno razmatranje dodatnog zaštitnog bafera, odnosno jačanje kapitalnih rezervi, kako bi se očuvala finansijska otpornost institucije.

Evropske integracije podrazumijevaju ne samo regulatorno usklađivanje, već i značajna ulaganja u infrastrukturu, tehnologiju i ljudske resurse. Koje su ključne pretpostavke CBCG kada je riječ o troškovima digitalne transformacije, implementacije evropskih standarda i prilagođavanja platnih sistema novim zahtjevima?

Kalezić: Procesi evropskih integracija, modernizacije platnih sistema i digitalizacije podrazumijevaju značajno povećanje operativnih troškova i potrebu za dodatnim investicijama u narednim godinama.

Posebno značajan segment odnosi se na implementaciju TIPS klon infrastrukture i širu transformaciju nacionalnog platnog sistema, uključujući razvoj i održavanje novih tehnoloških rješenja, povezivanje sa evropskim standardima platnog prometa, prilagođavanje regulatornog i operativnog okvira, ali i dodatno angažovanje stručnog kadra i podršku bankarskom sektoru tokom procesa migracije na evropske standarde plaćanja.

Paralelno sa tim, CBCG sprovodi sveobuhvatan Needs Assesment projekat, u saradnji sa centralnim bankama Eurosistema, prvenstveno sa centralnim bankama Holandije, Belgije i Njemačke. Cilj ovog projekta je da se detaljno procijeni koliko su postojeći institucionalni, organizacioni, regulatorni, kadrovski i tehnološki kapaciteti CBCG usklađeni sa standardima i operativnim zahtjevima Eurosistema.

Needs Assessment obuhvata analizu više od deset ključnih funkcionalnih oblasti CBCG, uključujući: monetarne operacije i upravljanje rezervama; statistiku i izvještavanje prema ECB/Eurostat standardima; platne sisteme i tržišnu infrastrukturu; finansijsku stabilnost i makroprudencijalnu politiku; bankarsku superviziju; IT infrastrukturu i cyber bezbjednost; digitalnu transformaciju; upravljanje podacima i analitičke sisteme; operativnu otpornost; organizacionu strukturu i ljudske resurse.

Poseban fokus je na procjeni tri grupe potreba: kapitalnih investicija, operativnih troškova i kadrovskog jačanja. To znači da se analiziraju potrebna ulaganja u infrastrukturu, softver, data centre, sajber bezbjednost i platne sisteme, zatim troškovi održavanja novih sistema, licenci, izvještavanja, stručne podrške i tehničke pomoći, kao i potreba za dodatnim specijalizovanim kadrovima i obukama.

Preliminarne procjene pokazuju da bi ukupni troškovi pune operativne harmonizacije CBCG sa ESCB i evropskim infrastrukturnim standardima mogli premašiti 30 miliona eura u narednih pet godina. Značajan dio tih ulaganja odnosiće se upravo na IT modernizaciju, platnu infrastrukturu, digitalizaciju, sajber otpornost, statističke sisteme i izvještavanje prema evropskim institucijama.

MMF je u svom izvještaju jasno ukazao da usklađivanje sa standardima evropskih platnih sistema i šire aktivnosti u okviru EU integracija, neminovno vode ka rastu operativnih troškova CBCG. Istovremeno, MMF upozorava da postoji rizik od operativnog gubitka ukoliko rast troškova ne bude praćen stabilnim i održivim prihodnim modelom CBCG.

MMF je kao jedan od nepovoljnijih scenarija identifikovao mogućnost smanjenja prihoda koje CBCG ostvaruje pružanjem usluga državi. Koliko je pitanje stabilnog i predvidivog prihodnog modela važno za očuvanje finansijske i institucionalne nezavisnosti Centralne banke?

Kalezić: U izvještaju MMF-a scenario mogućeg smanjenja prihoda CBCG od usluga koje pruža državi identifikovan je kao jedan od finansijski najizazovnijih, nepovoljnih scenarija za dugoročnu finansijsku održivost CBCG. MMF ukazuje da naknade koje država plaća CBCG za usluge platnog prometa, servisiranje državnog trezora i izvršavanje međunarodnih transakcija predstavljaju važan dio ukupnih prihoda institucije. Ovaj aspekt dobija poseban značaj u uslovima unilateralne eurizacije i odsustva prihoda od emisije novca (senjoraža).

Prema podacima analiziranim u Izvještaju, prihodi od naknada koje plaća država činili su oko 21% ukupnih prihoda CBCG od naknada. Istovremeno, MMF ukazuje da će, kako se prihodi od poslovnih banaka budu postepeno smanjivali usljed SEPA integracije i približavanja evropskim standardima, značaj prihoda od usluga koje CBCG pruža državi dodatno rasti.

Prema simulacijama iz Izvještaja, scenario daljeg smanjenja ovih naknada, zajedno sa efektima smanjenja računa poravnanja i rastućim troškovima povezanih sa EU integracijama i harmonizacijom sa ESCB standardima, mogao bi dovesti do smanjenja kapitala CBCG za 8 do 12 miliona eura do kraja 2030. godine.

Zbog navedenog, CBCG ovo pitanje ne posmatra samo kao pitanje finansijskog rezultata, već kao pitanje očuvanja operativne i institucionalne nezavisnosti CBCG. Stabilan i predvidiv prihod CBCG posebno je važan u periodu kada institucija prolazi kroz značajnu transformaciju – od implementacije SEPA i TIPS klon do modernizacije statističkih i izvještajnih sistema, digitalizacije i jačanja sajber otpornosti. Podsjećamo da preliminarne procjene pokazuju da će investicione potrebe u narednih pet godina premašiti 30 miliona eura.

Važno je istaći da je predsjednik Vlade Milojko Spajić prepoznao značaj očuvanja finansijske nezavisnosti CBCG, kao i šire implikacije ovog pitanja za proces evropskih integracija Crne Gore, posebno u dijelu pregovaračkih poglavlja 9 i 17.

U tom kontekstu i u svijetlu postupka pred Ustavnim sudom, guvernerka dr Irena Radović i premijer Milojko Spajić potpisali su 21. aprila ove godine sporazum kojim su potvrdili zajedničku posvećenost očuvanju stabilnosti i predvidivosti funkcionisanja platnog sistema, kao i finansijske funkcionalnosti CBCG do pristupanja Crne Gore eurozoni.

Sporazumom je potvrđeno da će se naknade za usluge koje CBCG pruža Ministarstvu finansija obračunavati u skladu sa važećom tarifom CBCG, uz nivo naknada koji garantuje finansijsku nezavisnost i funkcionalnost CBCG.

Posebno je važno što se sporazumom ne ograničavaju niti mijenjaju zakonske nadležnosti CBCG i Ministarstva finansija, dok će se sva otvorena pitanja rješavati dijalogom i uz puno institucionalno uvažavanje.

CBCG smatra da ovakav pristup predstavlja odgovorno i evropski kompatibilno razumijevanje koncepta centralnobankarske nezavisnosti. Evropski standardi, kao i preporuke Evropske komisije, ECB-a i MMF-a, polaze od toga da centralna banka mora raspolagati dovoljnim sopstvenim finansijskim resursima i adekvatnim kapitalom kako bi mogla da obavlja svoje sadašnje i buduće funkcije u okviru ESCB.

Zato MMF preporučuje da se eventualne izmjene naknada za obradu naloga državnog trezora i servisiranje spoljnog duga sprovode pažljivo, kako se ne bi ugrozila dugoročna održivost finansijskog modela CBCG. Istovremeno, Izvještaj ukazuje i na potrebu postepenog usklađivanja remuneracije na državne depozite sa tržišnim uslovima, uz transparentan pristup i očuvanje stabilnosti platnog sistema.