Evropske integracije Crne Gore ulaze u odlučujuću fazu u trenutku kada se ukrštaju pojačani interes Evropske unije (EU) za proširenje i unutrašnje političke slabosti države. Dok Brisel šalje ohrabrujuće poruke, domaća politička scena ostaje obilježena podjelama, sporim reformama i brojnim otvorenim pitanjima. 

Upravo u tom odnosu između povoljnih međunarodnih okolnosti i složenih unutrašnjih prilika nalazi se i ključni izazov crnogorskog evropskog puta.

O tim procesima i perspektivama članstva Crne Gore u Evropskoj uniji za Analitiku govori nekadašnji ministar vanjskih poslova Crne Gore, profesor Srđan Darmanović.

EU traži model proširenja bez rizika od „nove Mađarske“

ANALITIKA: Da li bi ideje o ograničavanju prava glasa novih članica EU mogle uticati na dalji proces proširenja?

DARMANOVIĆ: Od momenta ruske agresije protiv Ukrajine, EU je relativno brzo usvojila shvatanje da je proširenje Unije neophodno i da ono nije samo pitanje standarda i usklađivanja sa evropskim pravnim sistemom, nego i značajno geopolitičko pitanje. Od tada se stalno traga za modelima proširenja koji ne bi doveli u pitanje tekovine Unije i način odlučivanja unutar nje, u isto vrijeme omogućili još ne sasvim spremnim zemljama-kandidatima da postanu članice, ali i odobrovoljili javno mnjenje u zemljama-članicama EU.

Najnoviji takav okvirni model pojavio se na samitu u Tivtu u formi francusko-njemačkog non-pejpera. Tu je predstavljen format postepenog sticanja članstva za zemlje-kandidate, što samo po sebi znači da one neće imati pravo glasa sve dok formalno ne postanu punopravne članice Unije, a za neke od faza u ovom procesu se u non-pajperu to izričito i navodi. 

Drugo pitanje u vezi prava glasa, koje već dugo zaokuplja evropske lidere, je pitanje privremene suspenzije prava veta za nove zemlje-članice, s obzirom na to da se unutar Unije odluke donose konsenzusom.

Mislim da su svi ovi modeli samo djelimično usmjereni prema domaćem javnom mnjenju vodećih zemalja EU, jer, na kraju krajeva, samo u nekima od njih se zahtijeva obavezni referendum o potvrdi prijema novih članica. 

Ključno pitanje je ovdje da EU više ne želi da se suoči sa situacijom kakvu je imala sa Orbanovom Mađarskom, da u nekoj od novih zemalja članica, uglavnom novih i ne uvijek stabilnih demokratija, dođe do autoritarnog zaokreta, a da onda takva zemlja koristi pravo veta da blokira odluke Unije i na taj način radi u korist svojih prijatelja u drugim autoritarnim režimima, podrivajući ključne politike EU. 

Navodim primjer Mađarske, jer je među mnogim članicama EU Orban uglavnom shvatan kao Putinov čovjek u Briselu, a njegov režim smatran autoritarnim. Raniji, pomalo žovijalni predsjednik EU, Šarl Mišel je, kada se Orban pojavi u sali za sastanke Evropskog savjeta, uz osmijeh i vjerovatno ne samo u šali, znao da mu se obrati sa “Hello, dictator!”. EU će nastojati da sa novim članicama po svaku cijenu izbjegne ponavljanje ovog scenarija.

Momentum postoji, ali reforme ostaju ključni uslov

ANALITIKA: Koliko je realan cilj da Crna Gora do kraja godine zatvori sva preostala pregovaračka poglavlja?

DARMANOVIĆ: Crna Gora u ovom momentu ima 16 privremeno zatvorenih poglavlja od ukupno 33. To znači da bi u preostalih pola godine trebalo zatvoriti više poglavlja nego što je to učinjeno za sve godine od kada pregovaramo sa EU. 

Uprkos tome što to izgleda nemoguće, naši vodeći članovi Vlade ne ostavljaju u to nikakvu sumnju, a čak i evropski predstavnici poput komesarke za proširenje, Marte Kos i izvjestioca Evropskog parlamenta za Crnu Goru, Marijana Šareca, kažu da je to težak, ali “ne nedostižan cilj”, odnosno da je Crna Gora “danas bliže članstvu u EU nego ikada u svojoj istoriji”. 

To potvrđuje i upravo usvojena rezolucija Evropskog parlamenta u kojoj se navodi da bi “cilj zatvaranja pristupnih pregovora do kraja 2026. godine mogao biti ostvariv ukoliko Crna Gora zadrži postojeći tempo reformi i političku posvećenost evropskom putu”. 

Nedavno, na Samitu EU - Zapadni Balkan u Tivtu, i dva vodeća zvaničnika EU, predsjednik Antonio Košta i predsjednica Komisije Ursula Fon de Lajen, koji veoma izbjegavaju da se obavezuju bilo kakvim datumima, dali su pomalo iznenađujuće izjave da očekuju Crnu Goru kao članicu EU do kraja 2028. godine.

Na osnovu svega ovoga moglo bi se zaključiti da postoji ozbiljan momentum na nivou EU da Crna Gora postane sljedeća članica EU u sagledivom roku. U takvim povoljnim okolnostima ništa više nije sasvim nemoguće, pa ni to da kraja godine ili bar u prvoj polovini 2027. godine Crna Gora zaista zatvori preostalih više od polovine (17) pregovaračkih poglavlja. 

Međutim, to se neće desiti samo od sebe. U pomenutoj Rezoluciji Evropskog parlamenta naglašava se da će “konačni uspjeh zavisiti od trajnih rezultata u oblasti vladavine prava, političke stabilnosti i sposobnosti političkih aktera da evropske integracije stave iznad dnevnih političkih interesa”, a svi znamo što to znači. 

Prvo, da uprkos sve podrške koju imamo u Briselu, EU nije napustila politiku proširenja na osnovu vrijednosti, ispunjavanja standarda i zasluga. Drugo, da stabilnost zemlje kandidata ne treba biti ugrožena unutrašnjim političkim previranjima, ali i da zemlja mora pokazati sposobnost da se odbrani od spoljnih prijetnji i uticaja. 

I treće, da je politička klasa sa obje strane političkog spektra sposobna da sarađuje na pitanjima ključnim za evropske integracije.

Vučićev režim ne želi Crnu Goru u evropskom klubu

ANALITIKA: Može li uticaj Beograda ugroziti evropski put Crne Gore? 

DARMANOVIĆ: Stav i politika Vučićevog autoritarnog režima, ali i čitave kohorte “nacionalnih radnika” koji defiluju srpskim režimskim medijima, prema članstvu Crne Gore u EU izrazito je protivnički. Nakon članstva u NATO, ulazak u klub EU značio bi da je Crna Gora zaokružila svoju pripadnost političkom Zapadu, ne samo deklarativno, nego i institucionalno.

Ovakav razvoj događaja je u suprotnosti sa svim premisama srpskog nacionalizma (danas oličenom u nazivu “srpski svet”) koji je, nakon Miloševićevog vremena, sada ponovo na vlasti.

Naš ulazak u EU bi indirektno objelodanio i činjenicu koju ionako znamo - da Srbija pod Vučićem zapravo ne želi članstvo u EU, iako se deklarativno za njega zalaže i ima status zemlje kandidata.

Zapravo, Vučićev režim ne bi imao ništa protiv parcijalne integracije, tj. ulaska u zajedničko tržište, ali ne i u punopravno članstvo EU, jer onda morate da budete demokratska zemlja. To je ista strategija koju je unutar EU sprovodio Orban. Hoćemo vaše pare iz EU fondova, ali nećemo vaše vrijednosti i vladavinu prava. U suštini, autokrati na vlasti uglavnom liče jedan na drugoga i primjenjuju slične strategije i metode.

Kako će protivljenje ulasku Crne Gore u EU, sa svim trikovima poput “tivatskog desanta”, sigurno ostati na snazi dok god je Vučić na vlasti u Srbiji, naši vodeći političari će u svakoj situaciji morati da odlučuju da li im je evropski cilj važniji i bliži od izloženost uticajima vladajućeg režima u Srbiji, eventualnim simpatijama prema njemu ili pak strahovima od mogućih posljedica.

Ovo je u posljednjih skoro vijek i po najmanje treća generacija crnogorskih “vladara” (kralj Nikola, zatim DPS, i najzad post-avgustovske vlasti od 2020.), koja bi možda mogla da se uvjeri kako se, da parafraziramo Napoleona, u Crnoj Gori “na vlast može doći na srpstvu i srpskom nacionalizmu, ali sa na njima na vlasti se ne može sjedjeti”.

SPC ima veliki uticaj, ali neće se posebno angažovati na anti-EU platfomi

ANALITIKA: Koliko uticaj Srpske pravoslavne crkve (SPC) utiče na odnos crnogorskog društva prema evropskim vrijednostima i integracijama? 

DARMANOVIĆ: Kontinuirana istraživanja javnog mnjenja su mnogo puta detektovala značajne elemente konzervativnosti crnogorskog društva, a jedan od njih je i taj da je Srpska pravoslavna crkva institucija koja je u posljednjih tri i po decenije uvijek bila na ili pri vrhu povjerenja među građanima Crne Gore. 

Ne treba, međutim, potcijeniti i neke druge rezultate koje su pokazala mjerenja stavova u javnom mnjenju. Npr. nakon 20 godina od 21. maja 2006, “referendumska” većina od 55.5 odsto, porasla je na 75 odsto podrške građana državnoj nezavisnosti, a taj skok je bio naročito izražen u posljednjih nekoliko godina. 

Takođe, uprkos povremenim oscilacijama i nezavisno od toga ko je na vlasti, podrška građana za ulazak Crne Gore u EU gotovo uvijek se kreće oko 70 odsto ili više. Iz ovoga se vidi da se konzervativni stavovi u značajnim društvenim pitanjima, sociološki obrasci autoritarnog mentaliteta, značajno povećanja religioznost, i sl., u društvu prepliću sa ciljevima i vrijednostima koji su više emancipatorski (nezavisnost, članstvo u EU).

Imamo još jednu indikativnu činjenicu, da se značajna većina naše političke klase sa obje strane političkog spektra, ne samo deklariše, nego i legitimiše uvođenjem zemlje u EU. Jedan, vjerujem veći dio njih, ovo radi iz ubjeđenja, a drugi, pretpostavljam, iz pragmatizma, tj. iz razloga što bi anti-evropski stav i politika vjerovatno bio ubjedljivo poražen na izborima. 

Zato, iako institucija koja je mnogo puta pokazala da stoji u dubokoj suprotnosti sa mnogim ključnim evropskim vrijednostima, ne vjerujem da će se SPC posebno angažovati na anti-EU platfomi, niti da to više može da preokrene podršku koju evropske integracije imaju u društvu.

Francuski izbori mogu usporiti proširenje, Crna Gora mora završiti svoj dio posla

ANALITIKA: Može li ishod predsjedničkih izbora 2027. u Francuskoj uticati na politiku proširenja EU i evropske ambicije Crne Gore? 

DARMANOVIĆ: Svakako da treba strijepiti od ishoda ovih izbora. Francuska nije bilo koja, nego jedna od vodećih zemlja u EU i jedina koja je članica Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija. Pobjeda krajnje, populističke i euro-skeptične desnice bi mogla da dovede do ugrožavanja politike proširenja, inače najuspješnije politike koju je EU ikada imala. I mnogo više od toga. Na tapetu bi vjerovatno bila čitava EU kakvu danas poznajemo.

Ipak, rezultat francuskih izbora nije tako jednoznačno predvidiv. Ne jednom u francuskoj novijoj istoriji politički (lijevi i desni) centar je vodio uspješnu strategiju izbornog ili post-izbornog okupljanja kako bi se spriječio prodor krajnje desnice. 

Takođe, vidjeli smo na skandinavskim primjerima da je krajnja desnica naučila da živi sa članstvom svojih zemalja u EU, a i EU sa njihovim prisustvom u vladama (Finska) ili podrškama manjinskoj vladi (Švedska). U obje ove zemlje, krajnje desne partije nijesu bile smetnja učlanjenju njihovih zemalja u NATO nakon ruske agresije protiv Ukrajine. Takođe, francuska krajnja desnica (Nacionalno okupljanje) je vremenom ublažila neke radikalne stavove prema EU, jer sa njima nijesu mogli dalje prema francuskim biračima.

Zato, Crna Gora treba da u ovoj, završnoj fazi evropskih integracija završi svoj dio posla, a pošto na francuske izbore svakako ne može da utiče, da se nada najboljem kada se proglase rezultati.

Takođe, i još nešto. Bez obzira što su frekventni i izraženi odnosi naših i predsjednika i premijera sa predsjednikom Makronom od izuzetne važnosti, naši poslanici sa obje strane političkog spektra, kao i predstavnici Vlade, u narednom periodu bi trebali da investiraju u odnose sa članovima francuskog parlamenta, kako Nacionalne skupštine, tako i Senata. 

Ukoliko se u Francuskoj zaključi da je skupo i neracionalno sazivati nacionalni referendum o ulasku jedne ili dvije male zemlje u EU, upravo bi oni kvalfikovanom većinom, a ne građani Francuske, mogli da odlučuju o prijemu novih članica.