Ključ u razumijevanju političkih procesa u Crnoj Gori, pa samim tim i svake ozbiljnije analize, svodi se na jedan koncept – autonomiju donosilaca odluka. Prethodnih nekoliko istraživanja o rejtingu političkih stranaka u Crnoj Gori, uz sve metodološke nedostatke, tehničke manjkavosti i pristrasnosti onih koji ih rade, ipak pokazuju dvije ključne stvari.

Prva je da odnosi između dva politička kampa ostaju manje-više nepromijenjeni. Druga je da istraživanja pokazuju konstantan pad podrške Pokretu Evropa sad, što se empirijski potvrđuje i kroz izborne cikluse na lokalnom nivou. Posljednje istraživanje, koje projektuje PES na 20%, istovremeno ne uključuje potencijalnu partiju koju bi mogao formirati nekadašnji drugi čovjek PES-a, a sada predsjednik države, Jakov Milatović. Njegova politička snaga se još uvijek teško može precizno izmjeriti, ali je jasno da nikako ne može biti zanemarljiva u odnosu na PES. Čak i ako se radi o svega nekoliko procenata, rezultat bi u konačnici bio značajno niži od projektovanog.

Istovremeno, jačanje bloka okupljenog oko Andrije Mandića i Milana Kneževića predstavlja jedan od najuočljivijih trendova. Realna je pretpostavka da oni imaju više da izgube nastupajući odvojeno nego ostajući u koaliciji. Njihova snaga ne počiva samo na relativno zaokruženoj ideološkoj platformi, već i na široj, dobro umreženoj klijentelističkoj infrastrukturi.

Sa druge strane, Demokratska Crna Gora, koja pokušava da preuzme kontrolu nad bezbjednosnim sektorom, rapidno gubi podršku. Ključno pitanje je gdje odlaze njihovi birači. Oni dominantno ostaju unutar istog, prije svega srpskog, biračkog tijela, ali se prelijevaju ka partijama koje nude jasniji identitetski i politički okvir.

Ono što je konstantno jeste rast Bošnjačke stranke, dominantno uslovljen čistim nepotističkim razlozima. Uprkos napuštanju principa na kojima je ranije insistirala, uspijeva da zadrži stabilno biračko tijelo. U tom političkom korpusu jedinu ozbiljniju konkurenciju predstavlja Bošnjački demokratski pokret, koji i dalje gradi infrastrukturu i pokušava da se pozicionira kao alternativa.

Na drugoj strani političkog spektra, procrnogorski opozicioni blok konstantno fluktuira unutar sebe. Evropski savez, da bi se približio dvocifrenom rezultatu, treba da funkcioniše kao okvir za okupljanje manjih i ideološki srodnih subjekata, koji pojedinačno uglavnom ostaju ispod cenzusa, ali kroz zajednički nastup pokušavaju da artikulišu autentičan crnogorski politički izraz.

Kad govorimo o političkoj budućnosti PES-a, jasno je da može da preživi i ostane relevantan jedino ako nakon sljedećih izbora partnere potraži na drugoj strani političkog spektra

DPS, s druge strane, i dalje zadržava visok stepen monolitnosti, prije svega zahvaljujući naslijeđenoj partijskoj infrastrukturi i jasno uspostavljenoj hijerarhiji, ali i činjenici da faktički ima monopol nad opozicijom unutar crnogorskog bloka. Ipak, ne uspijeva da povrati dio biračkog tijela koji je izgubio, prije svega zbog percepcije klijentelizma koja je godinama bila dominantna.

Pokušaji rebrandiranja i povratka izgubljene podrške suočavaju se sa istim problemom – nedostatkom jasne i uvjerljive političke ponude. Unutar samog opozicionog spektra postoji i dodatni problem liderstva i kontrole, gdje ambicije pojedinaca često ne prate realni kapacitet da se poveća koalicioni potencijal i politički uticaj.

Pored generisanja novog političkog sadržaja, koji uz vrijednosnu politiku mora imati i jasnu socioekonomsku komponentu, sve se u velikoj mjeri svodi na komunikaciju političkih pozicija prema međunarodnoj zajednici, koja očigledno nema namjeru da izlazi iz pasivne uloge sve dok je okolnosti na to ne primoraju.

U takvim okolnostima, jedina realna šansa opozicije ostaje u eksternim faktorima – prije svega u mogućnosti da dođe do stabilizacije podrške prozapadnoj politici, ali i da se aktivira značajan broj apstinenata.

U suprotnom, status quo je najizvjesniji scenario. Projekcije za kraj 2026. godine ukazuju na nepromijenjen odnos blokova, ali i na potencijalnu dominaciju političkog krila nekadašnjeg, odnosno transformisanog Demokratskog fronta, koje bi u takvom rasporedu snaga legitimno moglo da traži i premijersku funkciju.

Kad govorimo o političkoj budućnosti PES-a, jasno je da može da preživi i ostane relevantan jedino ako nakon sljedećih izbora partnere potraži na drugoj strani političkog spektra. U suprotnom, nastaviće da se, poput nekadašnjih sličnih projekata, postepeno osipa i na kraju svede na iznadcenzusnu stranku koja u velikoj mjeri zavisi od političke sudbine njenog lidera Milojka Spajića.

Naravno, ovo se izvodi pod pretpostavkom koja je već više puta dovođena u pitanje, a tiče se lojalnosti poslaničkog kluba samom partijskom rukovodstvu. Kako sada stvari stoje, jasno je da će sudbinu PES-a u velikoj mjeri odrediti onaj ko bude imao presudan uticaj na formiranje izborne liste, kad god izbori budu raspisani.

Vrijeme za reakciju još postoji. Međutim, ono zahtijeva jasniju političku artikulaciju i ozbiljniji pokušaj okupljanja unutar prozapadnog i građanskog spektra, ukoliko se želi izbjeći scenario u kojem postojeći odnosi snaga ostaju trajno cementirani.