Arheološka istraživanja na lokalitetu Pećina Bioče sprovode se u okviru međunarodnog projekta „Last Neanderthals“, sa ciljem da se rasvijetle posljednje faze života neandertalaca na prostoru jugoistočne Evrope.

Rješenjem Uprave za zaštitu kulturnih dobara, Javna ustanova Muzeji i galerije Podgorice dobila je odobrenje za sistematska istraživanja ovog značajnog lokaliteta, koja su počela 17. aprila i traju do 15. maja. Istraživanjima rukovodi arheološkinja Lenka Saveljić-Bulatović, a u timu su brojni domaći i međunarodni stručnjaci različitih profila. Lokalitet Bioče već decenijama privlači pažnju naučne javnosti, a dosadašnji nalazi potvrđuju njegov izuzetan značaj u proučavanju paleolitskih zajednica. Bioče se najčešće interpretira kao svojevrsna radionica za izradu kamenih alatki, a prva istraživanja lokaliteta započeta su 1986. godine, u okviru projekta „Arheološka istraživanja praistorijskog pećinskog staništa u kanjonu Morače“.

U projekat „Last Neanderthals“ uključeno je desetak zemalja južne i jugoistočne Evrope, kao i pojedine države zapadne i jugozapadne Azije. Lokalitet Pećina Bioče dosadašnjim rezultatima potvrdio je da posjeduje bogate tragove o naseljavanju neandertalaca, a ta saznanja trebalo bi da budu proširena i aktuelnim istraživanjima. Zahvaljujući bogatstvu nalaza i kontinuitetu istraživanja, ova pećina sve se jasnije profilira kao jedno od ključnih nalazišta za razumijevanje kasnih faza života neandertalaca u ovom dijelu Evrope.

Ranija istraživanja

U razgovoru za Pobjedu, arheolog Nikola Borovinić iz Centra za konzervaciju i arheologiju Crne Gore podsjeća da je Pećina Bioče otkrivena krajem osamdesetih godina prošlog vijeka, tokom rekognosciranja kanjona Morače.

– Tada je projekat vodio Centar za arheološka istraživanja, uz učešće Arheološke zbirke Crne Gore i Filozofskog fakulteta u Beogradu. Već prva istraživanja ukazala su na veliki potencijal lokaliteta, pa su ubrzo i nastavljena – priča Borovinić.

Tokom devedesetih godina, u saradnji sa Beogradskim univerzitetom, proširen je obim istraživanja i otvoren rov dimenzija 15 sa dva metra, kojim je obuhvaćen znatan dio unutrašnjosti pećine, ali i terasa ispred nje.

- Tada je otkrivena izuzetno velika količina kremenih artefakata – od sirovina i jezgara, preko odbitaka, do finalnih alatki i oružja poput vrhova koplja. Rijetko je da neko nalazište obiluje tolikim brojem nalaza. Riječ je o hiljadama artefakata koji pokazuju kompletan proces izrade kamenih alatki – od početne obrade do finalnog proizvoda. Upravo zbog toga lokalitet tumačimo kao svojevrsnu radionicu – pojašnjava Borovinić, uz napomenu da se upravo zbog tolike količine nalaza pećina na Bioču izdvaja kao jedan od rijetkih lokaliteta kako na Balkanu, tako i šire.

Povoljan položaj pećine, neposredno iznad rijeke Morače, omogućavao je praistorijskim zajednicama lak pristup sirovinama, vodi i lovištima, što dodatno potvrđuje intenzivno korišćenje ovog prostora.

Nakon istraživanja iz devedesetih, nova faza započeta je 2010. godine u saradnji sa Institutom iz Novosibirska i trajala je do 2015. Fokus je tada bio na najdubljim slojevima pećine, gdje su potvrđeni kontinuitet naseljavanja i jasno definisani kulturni slojevi.

– Kao i devedesetih godina, naišli su na oko dva metra kulturnih slojeva, ispod kojih se nalaze riječni nanosi. Svi nalazi iz tih slojeva ukazuju na prisustvo neandertalaca u različitim periodima – kazao je Borovinić.

Datovanja iz devedesetih godina, kako dodaje, ukazivala su na period od šezdeset do pedeset hiljada godina prije sadašnjosti, dok su kasnija istraživanja sugerisala nešto mlađe slojeve, od četrdeset do trideset hiljada godina prije nove ere.

- Posebno značajno otkriće tada je bio sloj vulkanskog pepela, tzv. tefre, koji je povezan sa erupcijom poznatom kao Campanian Ignimbrite eruption, datovanom oko 39.900 godina prije nove ere. Međutim, i iznad tog sloja pronađeni su tragovi prisustva neandertalaca, što znači da su oni boravili na ovom prostoru i nakon te velike erupcije. To je rijetkost i svrstava Bioče među mali broj lokaliteta sa tako kasnim tragovima neandertalaca – ističe Borovinić.

Aktuelni nalazi

U okviru ovogodišnje kampanje istraživanja su proširena na terasu ispred pećine, kako bi se utvrdio obim aktivnosti izvan njenog unutrašnjeg prostora. Istovremeno je uzet veliki broj uzoraka za različite analize – od geoloških i sedimentoloških, do analize mikrofaune i kriptotefre.

Posebno značajna je i analiza DNK iz sedimenta, koja bi mogla donijeti nove uvide u prisustvo i kretanje neandertalaca.

– Ukoliko su ostavili bilo kakav trag DNK u zemljištu, pokušaćemo da ga izdvojimo. To bi nam omogućilo preciznije datovanje i uvid u eventualno miješanje populacija – objašnjava Borovinić, uz napomenu da će na osnovu svih nalaza pokušati da utvrde da li su i koliko neandertalci i dalje koristili ovaj prostor nakon pomenute velike vulkanske erupcije prije oko 40.000 godina.

Rezultati svih analiza biće obrađeni na univerzitetima u Italiji i Izraelu, a projekat je planiran da traje ukupno pet godina.

- Nakon još dvije godine terenskih istraživanja, završna faza biće posvećena objedinjavanju rezultata i njihovoj publikaciji – zaključio je arheolog Nikola Borovinić, uz napomenu da su u ovaj projekat, osim domaćih stručnjaka, angažovani i istraživači iz Italije, Portugala, Izraela, Hrvatske i Srbije, čime se potvrđuje međunarodni značaj ovog istraživanja.

Brojne nepoznanice

Aktuelna istraživanja dio su projekta „Last Neanderthals“, koji finansira Evropska unija kroz ERC program, a realizuje se u saradnji univerziteta Sijene, Bolonje i Haife. Arheolog Nikola Borovinić objašnjava kako je riječ o projektu koji obuhvata desetak zemalja Evrope i Azije, sa ciljem da se rekonstruišu migracije i način života neandertalskih zajednica između zapadne Evrope i Sibira. Projekat je započet prošle godine, kada je urađena naučna analiza prethodnog materijala.

– Zapadna Evropa i Sibir su dobro istraženi, ali prostor između, kojem pripada i Crna Gora, još krije brojne nepoznanice. U ovaj projekat je uključeno desetak zemalja iz srednje, istočne i jugoistočne Evrope, kao i zapadne i jugozapadne Azije (Češka, Hrvatska, Italija, Kirgistan, Turkmenistan, Izrael...) i u svakoj od njih se radi istraživanje. Naš cilj je da popunimo te praznine i bolje razumijemo kretanje i nestanak neandertalaca – istakao je Borovinić.