Obnova nezavisnosti nije bila proizvod jednog trenutka, već dugog i složenog procesa zrijevanja političke i društvene energije. To je, u razgovoru za Portal Analitika, ocijenila izvršna direktorica Centra za građansko obrazovanje (CGO) Daliborka Uljarević.

Ona je podsjetila da dezintegracija Jugoslavije jeste podstakla te procese i u Crnoj Gori, jer su se već tada, kako kaže, kroz antiratni pokret i građanske inicijative, profilisali oni koji su smatrali da Crna Gora treba da nastavi svojim putem. 

„Međutim, snažnije jačanje svijesti o potrebi da Crna Gora samostalno odlučuje o svojoj budućnosti dolazi tek otklonom od Miloševićeve politike, koja je Crnu Goru vezivala za retrogradne projekte devedesetih, ali i postepenim širenjem suverenističkog bloka. Na kraju, obnova nezavisnosti bila je rezultat sinergije brojnih i različitih aktera - političkih koji su nosili proces, civilnog društva, manjinskih partija i građana i građanki koji su nezavisnost vidjeli kao okvir za evropsku, građansku i demokratsku državu“, navodi Uljarević.

Izostao „dan poslije“

Mišljenja je da su svi ključni politički akteri, bez obzira na to za šta su se zalagali u referendumskoj kampanji, razumjeli istorijsku važnost obnove nezavisnosti. Međutim, mnogo je, kaže, manje razumijevanja bilo u dijelu zahtjevnosti perioda nakon 21. maja. 

„Referendum je od strane pobjedničkog suverenističkog bloka doživljen kao vrhunac jednog političkog procesa, a morao je biti shvaćen tek kao početak mnogo težeg i odgovornijeg posla - izgradnje institucija, vladavine prava, demokratske političke kulture i građanskog povjerenja u državu. Upravo je tu napravljen najveći raskorak između istorijskog uspjeha i kasnijeg razvoja države“, pojašnjava ona. 

Kako dodaje, umjesto da nezavisnost bude iskorišćena za dubinsku demokratizaciju i emancipaciju društva, često je pretvarana u politički kapital koji je služio očuvanju moći. 

„Zato danas imamo paradoks da je Crna Gora obnovila državnost, ali nije u dovoljnoj mjeri izgradila otporne institucije koje bi tu državnost sadržinski osnažile. Drugim riječima, država jeste obnovljena, ali demokratska konsolidacija nikada nije do kraja sprovedena, odnosno nije izgrađen sistem koji bi tu državu učinio istinski otpornom na partitokratiju, populizam i štetne spoljne uticaje“, jasna je Uljarević.

Smatra da je sam 21. maj instrumentalizovan, a, kako ističe, izostao je upravo onaj „dan poslije“ koji je morao biti posvećen društvenoj konsolidaciji. 

„Naime, umjesto da nezavisnost postane zajednički okvir svih građana i građanki, prečesto su se brojala nacionalna krvna zrnca onima koji su glasali protiv te odluke, a referendum je korišćen kao partijski resurs i trajni izvor političke legitimacije “pobjednika”, ali i “poraženih”. Na taj način prikrivao se nedostatak stvarnih reformskih rezultata, dok su simboličke podjele vremenom pustile duboko korijenje“, navodi direktorica CGO-a.

Kako je dodala, uz značajnu pomoć nedobronamjernih regionalnih aktera, politički rovovi su produbljeni, a kod dijela građana i građanki stvoren je otpor ne prema državi Crnoj Gori, već prema načinu na koji su njene vrijednosti privatizovane i partijski prisvajane. 

„Kada država postane partijski projekat, dio građanstva prestaje da je doživljava kao zajednički okvir, a to je jedna od najopasnijih posljedica propuštene postreferendumske konsolidacije društva. Upravo zato je važno vratiti ideju države svim građanima i građankama, a ne je vezivati za bilo koju partiju, vlast ili političku strukturu“, poručuje Uljarević.

Bez suštinske demokratizacije društva i evropeizacije države

Sagovornica Analitike ističe da su oni koji su bili na pozicijama moći morali mnogo više ulagati u emancipaciju društva, razvoj obrazovnog sistema i kulture, kao i u izgradnju i jačanje institucija koje neće zavisiti od bilo kojeg pojedinca ili partije. 

Najveći propust, po njenom mišljenju, bio je to što obnova nezavisnosti nije bila praćena suštinskom demokratizacijom i evropeizacijom države. 

„Umjesto depolitizacije pravosuđa, javne uprave, obrazovanja i bezbjednosnog sektora, dominantno je nastavljen model partijske kontrole. Time je propuštena šansa da 21. maj postane početak institucionalne emancipacije društva, dok je modernizacija države ostala nedovršen projekat. Istovremeno, otvoren je prostor strukturama koje danas državom ne upravljaju da bi je unaprijedile, već da bi, takođe, zadovoljile partijske interese, ali i, što je mnogo opasnije, političke naloge centara moći iz Srbije koji ni danas ne kriju da nezavisnu Crnu Goru doživljavaju kao privremeno izgubljenu teritoriju“, podvlači Uljarević.

Ukazuje i da je do smjene vlasti 2020. godine došlo zato što je vlast koja je nosila obnovu nezavisnosti vremenom izgubila reformski kredibilitet. Korupcija, klijentelizam, zarobljene institucije i osjećaj nepravde, tvrdi ona, proizveli su široko društveno nezadovoljstvo. 

„To su iskoristile političke strukture koje nijesu dijelile vrijednosti 21. maja, ali su se uspješno predstavile kao alternativa dotrajalom sistemu. Presudna greška bila je poistovjećivanje države sa partijom i vlašću, jer je kritika režima često predstavljana kao napad na državu. A onog trenutka kada građani i građanke izgube povjerenje u vlast, počinju da gube i emotivnu vezu sa simbolima koje je ta vlast monopolizovala. Time je otvoren prostor da antievropski i anticrnogorski narativi dobiju novu političku snagu, uz snažnu logističku, medijsku i političku podršku vladajućih struktura iz Srbije koje ni danas ne kriju da ne prihvataju nezavisnost Crne Gore“, kaže sagovornica Analitike.

Odnos opštinskih čelnika prema proslavi jubileja politički ružan i porazan

Činjenicu da dio opštinskih čelnika, u Pljevljima, Herceg Novom i Nikšiću, ne želi da obilježi državni praznik i značajan jubilej uprkos zakonskoj obavezi smatra politički ružnom i poraznom, jer je, kako ističe, riječ je o ozbiljnom nepoštovanju države i institucija koje predstavljaju. 

„To više nije pitanje ličnog političkog stava ili ideološkog ukusa, već odnosa prema ustavnom i pravnom poretku države, a ko tome nije dorastao, u demokratskim društvima, ne zaslužuje ni javnu funkciju. Nažalost, u Crnoj Gori je odgovornost za ovakva ponašanja prečesto izostajala, pa vjerujem da će izostati i sada. Ipak, važno je što građani i građanke pokazuju da ne pristaju na takvu normalizaciju nepoštovanja države - bilo kroz javne reakcije kad je riječ o Pljevljima ili kroz građanske inicijative i organizovanje proslava tamo gdje institucije zakažu, kao što je to slučaj u Herceg Novom“, navodi Uljarević.

Tekovine 21. maja među građanstvom snažnije nego što se želi predstaviti 

Raspoloženje građana prema referendumskom pitanju iz 2026. danas je, čini se, znatno drugačije. Nedavna istraživanja Spektrum Analitike pokazuju da bi čak tri četvrtinegrađana danas glasalo za nezavisnost. Uljarević podsjeća da su CGO i Regionalna akademija za razvoj demokratije (ADD) iz Srbije i 2023. imali istraživanje koje je ukazalo na to da je nezavisnost mnogo šire prihvaćena u Crnoj Gori nego 2006, ali i da se na to u Srbiji nešto drugačije gleda. 

„Naime, naši nalazi za Crnu Goru su ukazali da je nezavisnost Crne Gore konačna za 78% građana i građanki, ali i da su uticaju Srbije pristuni u unutrašnjim odnosima dok na težini gubi Zapad, kao i da preovlađujući vrijednosni sistem neće biti preslikan u Vladu koja se tada formirala, a koja je sada na vlasti. Istovremeno, nalazi za Srbiju su vodili zaključku da je za većinu građana i građanki Srbije, odnosno 61%, pitanje nezavisnosti Crne Gore završeno, uz nedovoljan stepen priznavanja crnogorskog identiteta, a prisutni su bili i dupli standardi za političke promjene“, podsjeća ona. 

Kako pojašnjava, to znači da je državnost Crne Gore postala neupitna činjenica čak i za veliki dio onih koji su tada imali drugačiji stav. Ipak, kako kaže, istovremeno imamo i jedan paradoks - građani i građanke su u velikoj mjeri prihvatili državu, dok dio političkih aktera na vlasti i dalje pokušava da relativizuje njene temelje. 

„Time oni postepeno gube vezu čak i sa dijelom sopstvenog biračkog tijela, pokušavajući da održavaju političke i identitetske narative koji su sve udaljeniji od društvene realnosti. I zato danas imamo apsurdnu situaciju da dio političkih struktura vodi identitetske bitke koje je većina građana odavno završila. Konačno, ne treba zaboraviti ni ironiju da upravo oni koji danas demonstrativno ignorišu državne praznike uredno koriste sve koristi i privilegije funkcija koje postoje zahvaljujući nezavisnoj Crnoj Gori“, ukazuje Uljarević.

Direktorica CGO-a smatra da su tekovine 21. maja među građanstvom prisutnije i snažnije nego što se ponekad želi predstaviti. 

„Nezavisna Crna Gora je za većinu postala prirodna i završena politička činjenica. Međutim, taj osjećaj pripadnosti državi često je potisnut razočaranjem u političke strukture koje nijesu uspjele da opravdaju očekivanja koja su pratila obnovu nezavisnosti“, kaže sagovornica Analitike. 

Posebno je, prema njenom mišljenju, problematično što je dio tzv. suverenističkog bloka, dok je bio na vlasti, tekovine 21. maja često zadržavao na nivou simbolike i retorike, umjesto da ih pretoči u funkcionalne institucije, uređenu državu i razvijenu demokratsku političku kulturu. 

„Suverenizam se prečesto branio zastavama i govorima, a mnogo manje reformama, odgovornošću i institucionalnim integritetom. A država koju građani i građanke osjećaju kao nepravednu postaje ranjiva čak i onda kada je formalno stabilna. Stoga, prava odbrana 21. maja nije u prazničnim govorima, već u borbi za građansku državu, vladavinu prava, sekularizam, ljudska prava i evropsku budućnost Crne Gore. Tek kada te vrijednosti postanu stvarno dominantne, moći ćemo reći da su tekovine obnove nezavisnosti u potpunosti zaživjele“, poručuje sagovornica Analitike.

Odnos prema jubiljeju – slika stvarnog odnosa vlasti prema crnogorskoj državnosti

Na pitanje šta o dominantnom stavu Vlade prema jubileju govori način na koji su se posvetili organizovanju proslave 20 godina obnove nezavisnosti, Uljarević kaže da to možda najbolje ogoljava njen stvarni odnos prema savremenoj crnogorskoj državnosti, ali i ograničenja te vlasti u razumijevanju države kojom, sticajem okolnosti, danas upravlja.

„Prije svega, riječ je o jubileju koji praktično nije bio ni planiran – bio je zaboravljen i u budžetu i u programima brojnih institucija. Zato sve što danas gledamo djeluje improvizovano, zakašnjelo i organizovano pod pritiskom javnosti. Izostali su kontinuitet, ozbiljnost, vizija i simbolička težina koju ovakav datum mora imati. Dvadeset godina obnove nezavisnosti moralo je biti obilježeno kao inkluzivan i dostojanstven jubilej države, a ne kao protokolarna obaveza koju dio vlasti očigledno doživljava sa političkom i emocionalnom rezervom. Takav odnos dodatno razotkriva ozbiljan problem političkog kapaciteta dijela vlasti, ali i vrijednosne i ideološke pozicije koje suštinski nijesu kompatibilne sa progresivnim, građanskim i evropskim karakterom savremene crnogorske državnosti“, mišljenja je Uljarević.

Kako dodaje, ovakav odnos prema jubileju šalje lošu sliku partnerima u Briselu u trenutku kada pregovori za pristupanje Crne Gore ulaze u završnu fazu.

„Sama činjenica da je evropska komesarka Marta Kos tokom posljednje posjete Crnoj Gori otvorila pitanje zašto se u pojedinim opštinama ne obilježava 21. maj, kao i da je problematizovala izostanak čestitke predsjednika Skupštine, Andrije Mandića, povodom ranijih Dana nezavisnosti, dovoljno govori koliko se pažljivo prati odnos prema državnosti Crne Gore“, upozorava Uljarević.

Kako kaže, Brisel ne posmatra samo tehničko zatvaranje poglavlja, a još manje to važi za države članice. 

„Jednako se važnima procjenjuju politička stabilnost, institucionalna zrelost i vrijednosno pozicioniranje države. Ako vlast relativizuje temeljne datume sopstvene državnosti i ako ne postoji minimum konsenzusa o osnovnim ustavnim i identitetskim pitanjima, onda se legitimno postavlja pitanje koliko je Crna Gora zaista spremna za završnu fazu pregovora. Evropski put ne traži samo administrativnu usklađenost, već državu koja zna šta je, kuda ide i na kojim vrijednostima počiva, a to podrazumijeva i minimum konsenzusa svih političkih struktura oko sopstvene države“, zaključuje Uljarević.